Yargı — AYM, HSK, Yüksek Mahkemeler

Ne yapar

Anayasa Mahkemesi'nin görev alanı iki ana başlıkta toplanır: kanunların ve kanun hükmünde kararnamelerin anayasaya uygunluğunu denetlemek (norm denetimi) ve temel hak ihlali iddialarını bireysel başvuru yoluyla incelemek. Merih Öden'e göre bu denetim yetkisinin bir istisnası vardır: 1982 Anayasası'nın 148. maddesinin birinci fıkrası, olağanüstü hâl, sıkıyönetim ve savaş hâlinde çıkarılan kanun hükmünde kararnameler için Anayasa Mahkemesi'nde dava açılmasını yasaklar. Aynı yasak 2949 sayılı Kanun'un 19. maddesinde de tekrarlanır.¹¹⁶

Bireysel başvuru yolu 23 Eylül 2012'de işlemeye başlamıştır. Bülent Algan'ın aktardığına göre 6216 sayılı Kanun'un 48. maddesinin ikinci fıkrası üç kabul edilemezlik başlığı sayar: anayasal önem taşımayan başvurular, başvurucunun önemli zarara uğramadığı başvurular ve açıkça dayanaktan yoksun başvurular. Bu ölçüt Türkiye'ye özgü değildir; Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin 35. maddesinin 3(a) fıkrasında da yer alır ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi tarafından uygulanır.¹¹¹

Nasıl kuruldu, nasıl değişti

Olağanüstü hâl kararnamelerinin denetimi konusunda kırılma noktası 1991'dir. Öden'in incelemesine göre Anayasa Mahkemesi, 425 ve 430 sayılı kanun hükmünde kararnameler hakkındaki iki kararıyla, bir işlemin yargı denetimine tabi olup olmadığını onu yapan organın verdiği adla bağlı kalmadan, işlemin hukuki niteliğine bakarak kendisinin belirleyeceği içtihadını bu alana taşımıştır. Mahkemenin formülü şudur: "olağanüstü hâl KHK'si" adıyla yapılan bir düzenlemenin gerçekten o nitelikte olup olmadığını incelemek zorundadır; o nitelikte görmediklerini anayasaya uygunluk denetimine tabi tutar. Böylece 148. madde yalnızca gerçekten olağanüstü hâl kararnamesi niteliğindeki kuralları denetim dışı bırakmış olur.¹¹⁶

Öden, anayasada hak genişletici birçok değişiklik yapıldığı hâlde 148. maddedeki denetim yasağına dokunulmadığını belirtir ve bu hükmü şöyle değerlendirir:

"Bu hüküm, Anayasanın temel olağanüstü hal ve sıkıyönetim rejimlerinde temel hak ve özgürlüklerin korunması amacıyla tanıdığı güvencelerin hukuki değerini büyük ölçüde ortadan kaldırmaktadır." — Öden, 2009 ¹¹⁶

Bireysel başvuru cephesinde ise ilk dönemin sayıları dikkat çekicidir. Algan'ın aktardığı verilere göre 24 Eylül 2012 ile 31 Aralık 2013 arasında kayda alınan toplam başvuru 11.239'dur (2012'de 1.342, 2013'te 9.897). 2013'te sonuçlandırılan dosyalarda kabul edilebilirlik kararı verilen dosya sayısı 31, kabul edilemezlik kararı verilen dosya sayısı 2.539'dur; bu sayıya 1.376 idari ret dâhil değildir. Makalenin yazıldığı tarihte mahkeme ilk iki kabul edilemezlik başlığında henüz karar vermemiş, "açıkça dayanaktan yoksunluk" başlığında ise 90 karar birikmişti.¹¹¹

Bugünkü tartışma

Algan'a göre Anayasa Mahkemesi "açıkça dayanaktan yoksunluk" kavramını büyük ölçüde AİHM'e paralel yorumlama eğilimindedir. AİHM bu ölçütü dört temel gerekçeyle uygular; bunların başında "dördüncü derece mahkemesi" olmama ve açık bir ihlalin bulunmaması gelir. Yazar, bu paralelliğin AİHM uygulamasının eleştiriye açık yanlarını da Türk sistemine taşıma riskini doğurduğuna dikkat çeker. Makalenin hukuki gerilim noktası ise şudur: ölçüt biçimsel bir kabul edilebilirlik incelemesi gibi görünse de başvurunun esasına bir ölçüde girmeyi gerektirir.¹¹¹

"Gelinen noktada, Anayasa Mahkemesi'nin, bu kavramı büyük ölçüde AİHM ile paralel yorumlama eğiliminde olduğu kendini göstermektedir." — Algan, 2014 ¹¹¹

Her iki incelemenin de zaman sınırı vardır. Öden'in makalesi 2009 tarihlidir ve 20 Temmuz 2016 sonrası olağanüstü hâl dönemini kapsamaz; bu nedenle 1991 içtihadının sonraki dönemde nasıl uygulandığı sorusuna cevap vermez. Algan'ın çalışması ise bireysel başvuru sisteminin yalnızca ilk on beş ayına dayanır; mahkemenin içtihadı sonraki yıllarda genişlemiş ve değişmiştir. İki metin de hukuki-teknik incelemedir ve kabul edilemezlik oranının ya da denetim yasağının siyasal sonuçlarını tartışmaz.¹¹¹¹¹⁶