Yargı — AYM, HSK, Yüksek Mahkemeler

Ne yapar

Anayasa Mahkemesi'nin görev alanı iki ana başlıkta toplanır: kanunların ve kanun hükmünde kararnamelerin anayasaya uygunluğunu denetlemek (norm denetimi) ve temel hak ihlali iddialarını bireysel başvuru yoluyla incelemek. Merih Öden'e göre bu denetim yetkisinin bir istisnası vardır: 1982 Anayasası'nın 148. maddesinin birinci fıkrası, olağanüstü hâl, sıkıyönetim ve savaş hâlinde çıkarılan kanun hükmünde kararnameler için Anayasa Mahkemesi'nde dava açılmasını yasaklar. Aynı yasak 2949 sayılı Kanun'un 19. maddesinde de tekrarlanır.¹

Bireysel başvuru yolu 23 Eylül 2012'de işlemeye başlamıştır. Bülent Algan'ın aktardığına göre 6216 sayılı Kanun'un 48. maddesinin ikinci fıkrası üç kabul edilemezlik başlığı sayar: anayasal önem taşımayan başvurular, başvurucunun önemli zarara uğramadığı başvurular ve açıkça dayanaktan yoksun başvurular. Bu ölçüt Türkiye'ye özgü değildir; Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin 35. maddesinin 3(a) fıkrasında da yer alır ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi tarafından uygulanır.²

Nasıl kuruldu, nasıl değişti

Mahkeme 1961'de kurulmuştur.³ Çelebi'nin aktardığı gibi kanunların anayasaya uygunluğunun yargısal denetimi Türk anayasa hukukuna ilk kez 1961 Anayasası'yla girmiştir; bu, anayasa hukukunda bir dönüm noktasıdır.⁴ Bileşim o tarihten bu yana dört kez değişti ve her değişiklik bir siyasal eşikle aynı yıla düşer:

1. 196115 asıl + 5 yedek üyeMahkemenin kuruluşu
2. 198211 asıl + 4 yedek üyeÜye sayısı düşürüldü
3. 201017 üyeAsıl–yedek ayrımı kalktı; üyelik süresiz olmaktan çıkıp bir kez seçilmek üzere on iki yılla sınırlandı (65 yaş emeklilik sınırı korundu)
4. 201715 üyeAskerî Yüksek İdare Mahkemesi ve Askerî Yargıtay kaldırıldı; bu mahkemelerden seçilmiş üyeler görevlerini sürdürdüğü için mahkeme fiilen 16 üyeyle çalıştı ve ancak Aralık 2020'de on beşe indi

Yıllar, o düzenlemenin yapıldığı dönem dosyasına gider. Kaynak: ³

Aynı çalışma, 2017 değişikliğinin mahkemeyi doğrudan bileşimden çok çevresinden etkilediğini savunur: yürütmenin ikili yapısının (cumhurbaşkanı ve bakanlar kurulu) kaldırılması, 1876'daki meşrutiyetten beri süregelen bir yapıyı sona erdirmiş; olağanüstü hâl dönemi ve kuvvetler ayrılığındaki zayıflama mahkemenin karar verme ortamını değiştirmiştir.³

Olağanüstü hâl kararnamelerinin denetimi konusunda kırılma noktası 1991'dir. Öden'in incelemesine göre Anayasa Mahkemesi, 425 ve 430 sayılı kanun hükmünde kararnameler hakkındaki iki kararıyla, bir işlemin yargı denetimine tabi olup olmadığını onu yapan organın verdiği adla bağlı kalmadan, işlemin hukuki niteliğine bakarak kendisinin belirleyeceği içtihadını bu alana taşımıştır. Mahkemenin formülü şudur: "olağanüstü hâl KHK'si" adıyla yapılan bir düzenlemenin gerçekten o nitelikte olup olmadığını incelemek zorundadır; o nitelikte görmediklerini anayasaya uygunluk denetimine tabi tutar. Böylece 148. madde yalnızca gerçekten olağanüstü hâl kararnamesi niteliğindeki kuralları denetim dışı bırakmış olur.¹

Öden, anayasada hak genişletici birçok değişiklik yapıldığı hâlde 148. maddedeki denetim yasağına dokunulmadığını belirtir ve bu hükmü şöyle değerlendirir:

"Bu hüküm, Anayasanın temel olağanüstü hal ve sıkıyönetim rejimlerinde temel hak ve özgürlüklerin korunması amacıyla tanıdığı güvencelerin hukuki değerini büyük ölçüde ortadan kaldırmaktadır." — Öden, 2009 ¹

Bireysel başvuru cephesinde ise ilk dönemin sayıları dikkat çekicidir. Algan'ın aktardığı verilere göre 24 Eylül 2012 ile 31 Aralık 2013 arasında kayda alınan toplam başvuru 11.239'dur (2012'de 1.342, 2013'te 9.897). 2013'te sonuçlandırılan dosyalarda kabul edilebilirlik kararı verilen dosya sayısı 31, kabul edilemezlik kararı verilen dosya sayısı 2.539'dur; bu sayıya 1.376 idari ret dâhil değildir. Makalenin yazıldığı tarihte mahkeme ilk iki kabul edilemezlik başlığında henüz karar vermemiş, "açıkça dayanaktan yoksunluk" başlığında ise 90 karar birikmişti.²

Parti kapatma: mahkemenin en tartışmalı yetkisi

Anayasa Mahkemesi'nin siyasal sistem üzerindeki en görünür etkisi parti kapatma kararlarıyla olmuştur. Özbudun'un (2010) sayımıyla mahkeme, 1961 ve 1982 anayasaları döneminde toplam 24 siyasi partiyi kapatmıştır.⁵ Yazarın savı, Türk mahkemesi ile Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'nin aynı soruya iki farklı yerden baktığıdır: biri devletin kendi algıladığı çıkarını merkeze alan "ideoloji temelli", diğeri partilerin serbest işleyişini özgür demokratik düzenin vazgeçilmez koşulu sayan "hak temelli" bir yaklaşım izler.

Türk mahkemesi, devletin kendi algıladığı biçimiyle çıkarlarını öne çıkaran "ideoloji temelli" bir yaklaşım izlerken, AİHM siyasi partilerin serbest işleyişini özgür demokratik düzenin vazgeçilmez koşullarından biri sayan "hak temelli" bir yaklaşımı sürdürmektedir.

— Özbudun, 2010

Özbudun bu farkı 1982 Anayasası'nın temel felsefesine bağlar ve parti kapatmaya ilişkin kural ve uygulamaları Türk siyasal sisteminin en önemli "demokrasi açıkları" arasında sayar; ölçüt olarak AİHM'in ve Venedik Komisyonu'nun geliştirdiği daha liberal kıstasları gösterir.⁵ Metin açıkça normatiftir — yazar konumunu gizlemez — ve 2010'da kapanır; sonraki dönemde kapatma davalarının seyrini kapsamaz.

Bugünkü tartışma

Algan'a göre Anayasa Mahkemesi "açıkça dayanaktan yoksunluk" kavramını büyük ölçüde AİHM'e paralel yorumlama eğilimindedir. AİHM bu ölçütü dört temel gerekçeyle uygular; bunların başında "dördüncü derece mahkemesi" olmama ve açık bir ihlalin bulunmaması gelir. Yazar, bu paralelliğin AİHM uygulamasının eleştiriye açık yanlarını da Türk sistemine taşıma riskini doğurduğuna dikkat çeker. Makalenin hukuki gerilim noktası ise şudur: ölçüt biçimsel bir kabul edilebilirlik incelemesi gibi görünse de başvurunun esasına bir ölçüde girmeyi gerektirir.²

"Gelinen noktada, Anayasa Mahkemesi'nin, bu kavramı büyük ölçüde AİHM ile paralel yorumlama eğiliminde olduğu kendini göstermektedir." — Algan, 2014 ²

2017'den sonra mahkemenin önüne yeni bir tür norm geldi. Çelebi'ye (2026) göre cumhurbaşkanlığı kararnamesi, 2017 değişikliğiyle Türk hukuk düzenine giren ve daha önce bu hâliyle bulunmayan bir düzenleme biçimidir: parlamenter sistemde cumhurbaşkanına tanınan kararname yetkisi atama usulleriyle sınırlıyken, yeni düzende cumhurbaşkanı yürütmenin başı olmuş ve kararname yetkisi değişmiştir.⁴ Bu kararnameler yetkilerini doğrudan anayasadan alır; yalnız yürütme alanını değil sosyal, kültürel ve ekonomik hakları da etkileyen düzenlemeler yapabilir ve yasama organının düzenlemediği konularda çıkarılabilir.

Yazarın işaret ettiği sorun, bu yeni normun norm hiyerarşisindeki yerinin hukukçular arasında görüş birliğine bağlanmamış olmasıdır — ve bu belirsizlik doğrudan yargısal denetimi ilgilendirir: bir norm çatışmasında çözümün hangi makama ait olduğu ve kararname Anayasa Mahkemesi'nce iptal edilirse ona dayanılarak yapılmış işlemlerin geçerliliğini koruyup korumayacağı açık değildir.⁴ Çalışma hukuki-teknik bir incelemedir ve mahkemenin bu alandaki kararlarının siyasal sonuçlarını tartışmaz.

Her iki incelemenin de zaman sınırı vardır. Öden'in makalesi 2009 tarihlidir ve 20 Temmuz 2016 sonrası olağanüstü hâl dönemini kapsamaz; bu nedenle 1991 içtihadının sonraki dönemde nasıl uygulandığı sorusuna cevap vermez. Algan'ın çalışması ise bireysel başvuru sisteminin yalnızca ilk on beş ayına dayanır; mahkemenin içtihadı sonraki yıllarda genişlemiş ve değişmiştir. İki metin de hukuki-teknik incelemedir ve kabul edilemezlik oranının ya da denetim yasağının siyasal sonuçlarını tartışmaz.²¹