TBMM ve Yasama

Türkiye Büyük Millet Meclisi, Cumhuriyet'in yasama organıdır ve 1920'de Millî Mücadele'nin içinde kurulmuştur. Bu kurum kartı iki soruya odaklanır: Meclis kurulurken hangi bağlamda ve hangi destek ağlarıyla ayakta durdu, bugün kaç üyeden oluşuyor ve bu sayı nasıl belirlendi. Buna iki soru daha eklenir: Meclis kurulurken kendisine nasıl bir rejim biçti ve bugün ne üretiyor. Meclis'in yürütme karşısındaki denetim araçlarının gücü — gensoru, soruşturma, güvenoyu — bu sayfadaki kaynakların hiçbirinin konusu değildir ve burada yanıtlanmaz.¹

Ne yapar

TBMM, Anayasa'ya göre yasama yetkisini kullanan organdır. Üye sayısını 1982 Anayasası'nın 75. maddesi düzenler. Yılmaz'a göre bu madde, 16 Nisan 2017'de kabul edilen anayasa değişikliği referandumuyla üçüncü kez değiştirilmiş ve milletvekili sayısı 550'den 600'e çıkarılmıştır.¹

1982 Anayasasının Türkiye Büyük Millet Meclisi üye sayısı hakkında hüküm içeren 75. maddesi, 16 Nisan 2017 tarihinde kabul edilen Anayasa değişikliği referandumu ile birlikte üçüncü kez değiştirilmiş oldu.

— Yılmaz, 2021 ¹

Yılmaz, yasama organının üye sayısı ve bu sayıdaki değişimlerin hem uluslararası hem ulusal alanyazında oldukça sınırlı sayıda çalışmaya konu olduğunu tespit eder; seçim sistemleri çok çalışılmışken meclis büyüklüğü ihmal edilmiş bir sorudur.¹

Nasıl kuruldu, nasıl değişti

Birinci Meclis yalnız Millî Mücadele'nin komuta merkezi değil, kendi rejimini kuran bir yasama organıdır. Hacıfettahoğlu'nun tez çalışmasına göre Meclis kuvvetler birliği sistemini benimsemiş ve kendisini tek meşru iktidar olarak tanıtmıştır; dönemin temel anayasal ve siyasal ilkeleri millî hâkimiyet, kuvvetler birliği, meclis üstünlüğü ve halkçılık olarak sayılır.²

1921 Anayasasında meclis hükümeti sistemi benimsenmekle beraber, uygulamada yasama ve yürütme arasında yetki mücadelesi yaşanmıştır.

— Hacıfettahoğlu, 2015

Aynı çalışma, bu mücadelenin yönünü de kaydeder: meclis hükümeti sisteminde yürütme yetki alanını genişletmeye çalışmış, Meclis buna direnip üstünlüğünü korumaya çalışmıştır. Meclis'in yargı yetkisini kullandığı bir organ olarak İstiklal Mahkemeleri dönem boyunca tartışma konusu olmuş, mahkemelerin görev ve yetkilerinin sınırlandırılması Meclis'in gündemini işgal etmiştir.² Kaynağın niteliği okurken akılda tutulmalıdır: bu bir yüksek lisans tezidir, hakemli dergi makalesi değildir.

Meclis'in kuruluş yıllarındaki İstanbul bağlantısına ilişkin kaynağımız ise Aydın'ın 1990 tarihli arşiv çalışmasıdır. Aydın'a göre İstiklal Harbi'nin sonucunda İstanbul'da yürütülen faaliyetlerin önemli rolü vardır; Anadolu lehine yapılan çalışmaların büyük kısmı, TBMM ile irtibatı sağlayan gizli gruplar sayesinde gerçekleşmiştir.³ Bu grupların en eskisi, 1918 Ekim sonlarında kurulduğu düşünülen Karakol Cemiyeti'dir; diğerlerinden farkı, başlangıçta İttihatçıları bir bayrak altında toplamak amacıyla kurulmuş olmasıdır.³

Karakol Cemiyeti, kuruluşundan İstanbul'un 16 Mart 1920 tarihinde işgal edilmesine kadar faaliyetine devam edebilmişti.

— Aydın, 1990 ³

Aydın, TBMM Hükûmeti tarafından kurulan diğer grupları da sayar: Felah Grubu, Müdafaa-i Millî Heyet-i Merkeziyesi, M.M. Grubu, İmalat-ı Harbiyye Grubu, Muavenet-i Bahriyye Heyeti, Namık Grubu ve ihtiyat grupları.³ Karakol Cemiyeti, İstanbul'un 16 Mart 1920'de işgali sonrasında tutuklamalarla çökertilmiştir; yazara göre çöküşün nedeni bir operasyonel güvenlik ihlalidir — merkez heyetinden Kara Vasıf Bey'in sırları göz hekimi Esad Paşa'ya anlatması ve bunların, İngiliz istihbaratıyla bağlantılı olduğu bilinmeyen bir kişiye aktarılmasıdır.³ Aydın iki yeniden kurma girişimi aktarır: ilki Yüzbaşı Emin Ali Bey'in başarısız denemesi, ikincisi Karakol Üsküdar Şubesi Reisi Kaymakam Muğlalı Mustafa Bey'in girişimidir. Cemiyet bu ikinci girişimle "Zabıtan" adı altında 27 Ekim 1920'den 20 Eylül 1921'e kadar yaklaşık bir yıl faaliyet göstermiştir; Aydın, Zabıtan Grubu'nu Karakol Cemiyeti'nin devamı olarak konumlandırır.³ Bu anlatının kurumsal önemi, Ankara'daki Meclis'in işgal altındaki İstanbul ile bağını, yazarın deyişiyle, bu gizli gruplar üzerinden sürdürmüş olmasıdır.³

Bu çalışma 1990 tarihlidir ve sonraki arşiv açılımlarını içermez. Kaynak temeli ağırlıklı olarak hatırattır; bu tür kaynaklar aktörlerin sonradan kurulmuş anlatısını taşır ve yazar bunları çapraz denetime tabi tutmaz. Anlatı millî tarihyazımı çerçevesindedir; İttihatçı süreklilik meselesi tartışılmaz.³

Meclis'in üye sayısı Cumhuriyet boyunca değişmiştir; 1982 Anayasası döneminde 75. madde üç kez değiştirilmiş, son değişiklik 2017'de sayıyı 600'e çıkarmıştır.¹ Yılmaz'ın yöntem katkısı, bu değişiklikleri yalnız anayasa metni üzerinden değil, anayasa değişikliği teklifi kanununun madde gerekçeleri, Anayasa Komisyonu raporları ve TBMM Genel Kurul görüşmeleri üzerinden okumasıdır; böylece yasama iradesinin kendi gerekçesi kayda alınır.¹ Çalışma hukuki-doktriner analizi karşılaştırmalı nicel yaklaşımla birleştirir; anayasa hukuku ile siyaset biliminin kesişiminde durur.¹

Meclis ne üretiyor

"Kaç üye" sorusunun yanında bir de "ne üretiyor" sorusu vardır ve bu, sayılabilir. Bektaş ve İşsever-Ekinci'nin (2018) çalışması 2011–15 yasama döneminin kanun tekliflerini sayar: toplam 2.837 teklif, sekiz konu alanına ayrılmış hâlde.⁴ Dağılım şöyledir: kadın hakları ve eşitlik 136 (%4,8), çocuk ve aile 67 (%2,4), eğitim 232 (%8,2), sağlık ve sosyal işler 407 (%14,4); ekonomi 215 (%7,6), tarım 144 (%5,1), malî işler 326 (%11,5), savunma 215 (%7,6). Geri kalan %38,6 kamu işleri, insan hakları, kültür, medya, spor, ulaştırma ve çevre gibi başlıkları toplayan "diğer" kategorisindedir.⁴

Yazarların kurumsal tespiti, teklif davranışının iki baskı altında şekillendiğidir: Türkiye parlamentosu katı parti disiplinine ve düşük cinsiyet eşitliğine sahip bir yasama organıdır. Ölçüm de bunu gösterir — kadın milletvekilleri, sayıca az olmalarına ve disiplinli partilere bağlı olmalarına rağmen kadın hakları ve eşitlik alanında erkek meslektaşlarından daha çok teklif vermiştir; parti ideolojisi ise hangi konuya ağırlık verileceğini belirler.⁴ Temsil oranına ilişkin veri de kayda değer: 2000'lerden önce kadın milletvekilleri Meclis'in yüzde 4,2'sini geçmiyordu; çalışmanın yazıldığı sırada bu oran yüzde 17,3'tür ve Avrupa parlamentolarının yüzde 27,6 ortalamasının gerisindedir.⁴

Bu çalışmanın sınırı açıktır: veri tekliftir, kanunlaşma değil. Bir milletvekilinin ne önerdiğini gösterir, Meclis'in ne çıkardığını değil; teklif ile yasalaşma arasındaki oran ölçülmez. Tek bir yasama dönemine (2011–15) dayanır ve 2017 sonrası sistemi kapsamaz.⁴

Bugünkü tartışma

Güncel tartışmanın bir ayağı temsil ölçeğidir: 600 milletvekili çok mu, az mı? Yılmaz bu soruyu keyfî değil, nüfusa dayalı bir norm üzerinden sorar. Türkiye'nin meclis büyüklüğü, 1969–2019 arasındaki OECD ülkeleriyle "küpkök yasası" ölçütüne göre karşılaştırılır; IPU Parline verisi kullanılır.¹ Yazarın üçüncü ekseni, 550'den 600'e çıkışın seçim çevrelerine etkisidir.¹

Son olarak, milletvekili sayısının 550'den 600'e çıkarılmasının seçim çevrelerine etkileri üzerinde durulmaktadır.

— Yılmaz, 2021 ¹

Bu ölçüt okunurken bir sınır korunmalıdır: küpkök yasası bir norm değil, ampirik bir düzenliliktir; "olması gereken" sayıyı hukuken belirlemez. Yılmaz bunu ölçüt olarak kullanır, mutlaklaştırmaz.¹ Karşılaştırma OECD ile sınırlıdır ve veri 2019/2021'de kapanır. Daha önemlisi, çalışma yalnız "kaç kişi" sorusuna cevap verir; Meclis'in yetkisi, yürütme karşısındaki konumu ve denetim araçlarının gücü bu metnin konusu değildir. "Yasama zayıfladı mı" sorusu bu kaynakla yanıtlanamaz.¹