Siyasi Partiler ve Seçim Sistemi

Ne yapar

Seçim sistemi, oyların sandalyeye nasıl dönüşeceğini belirleyen kurallar bütünüdür. Batuhan Ustabulut'un aktardığına göre 1982 Anayasası'nın 67. maddesi, seçim kanunlarının "temsilde adalet" ve "yönetimde istikrar" ilkelerini bağdaştırmasını ister. Yazarın çıkış tespiti, bu iki ilkenin ters yönde çalıştığıdır: her seçim sistemi birini önceler, diğerinden taviz verir.⁹¹

Siyasi partiler ise bu sistemin içinde seçmenle temsil arasındaki bağı kuran örgütlerdir. Ali Çarkoğlu ve arkadaşlarının çalışması, partileri programları ve liderlerinin söylemi üzerinden, "halk", "elit" ve "millî irade" kavramları etrafında okur. Yazarlar popülizmi ince-merkezli bir ideoloji olarak ele alır ve kavramın iki kullanımını birbirinden ayırır: rakiplerce yapıştırılan kötüleyici etiket ile siyaset bilimcinin belirli değişkenlerle kurduğu çözümleyici kategori. Çalışma ikincisini kullanır.⁸⁶

"Siyasi partiler, [...] milli iradenin oluşmasını sağlayarak [...] ülke çapında faaliyet göstermek üzere teşkilatlanan tüzel kişiliğe sahip kuruluşlardır." — 2820 sayılı Kanun md. 3²⁹¹

Nasıl kuruldu, nasıl değişti

Ustabulut'a göre yüzde 10'luk ülke barajı, 12 Eylül 1980 sonrasında siyaseti yeniden düzenlemek ve "yönetimde istikrar" sağlamak amacıyla getirilmiştir; sonucu birçok partinin ve görüşün parlamentoda temsil edilememesi olmuştur. Yazar, seçim çevresi düzeyinde ikinci bir çarpıklığa daha dikkat çeker: 2839 sayılı Milletvekili Seçimi Kanunu'nun 4. maddesi uyarınca nüfusa bakılmaksızın önce her ile bir milletvekili verilir. Bu düzenleme az nüfuslu illeri avantajlı kılar ve yazara göre "tek kişi, tek oy" ilkesine aykırıdır.⁹¹

2820 sayılı Kanun 22 Nisan 1983 (RG 24 Nisan 1983, s. 18027),²⁹¹ 2839 sayılı Kanun 10 Haziran 1983 tarihlidir (RG 13 Haziran 1983, s. 18076).²⁹² Barajın bugünkü hükmü:

"Genel seçimlerde ülke genelinde, ara seçimlerde seçim yapılan çevrelerin tümünde, geçerli oyların yüzde yedisini geçmeyen partiler milletvekili çıkaramazlar." — 2839 sayılı Kanun md. 33²⁹²

7393 sayılı Kanun (31 Mart 2022, yürürlük 6 Nisan 2022) oranı yüzde 10'dan 7'ye indirdi. 1983 orijinalindeki yüzde 10 bilgisi literatürden gelir; konsolide metin orijinal fıkrayı göstermez.²⁹²⁹¹

Metindeki ölçüm bu farkı somutlaştırır: 1 Kasım 2015 seçimlerinde 62.615 seçmenli Tunceli 2 milletvekili çıkarmış, 3.719.755 seçmenli İstanbul 1. Bölge ise 31 milletvekili çıkarmıştır. Bu, ilkinde yaklaşık 32 bin, ikincisinde yaklaşık 120 bin seçmene bir vekil anlamına gelir.⁹¹

Kapatma davasını Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı Anayasa Mahkemesinde açar (2820 md. 98; 1999–2003 değişiklikleriyle):

"[...] kapatılmaya karar verilebilmesi için beşte üç oy çokluğu şarttır. Anayasa Mahkemesince verilen kararlar kesindir." — 2820 sayılı Kanun md. 98²⁹¹

Sebepler md. 101'de üçtür: tüzük-programın temel ilkelere aykırılığı, Anayasa md. 68/4'e aykırı eylemlerin "odağı" olma, yabancı yardım; ilk ikisinde Mahkeme 2002'den beri kapatma yerine Devlet yardımından yoksun bırakmaya karar verebilir. Odak ölçütü md. 103'te, malların Hazineye geçişi md. 107'de düzenlenir. Ek md. 1: Devlet yardımı 2839 md. 33 barajını aşan partilere, 1988'den beri yüzde 3'ü aşanlara da ödenir.²⁹¹

Parti söyleminin tarihine bakan Çarkoğlu ve arkadaşları ise Türkiye'de üç ayrı "halk" kavramı saptar: solda 1970'ler CHP'sinin "sıradan insanlar"ı; merkez sağın 1950'lerden itibaren kullandığı "millî irade" ve "halkın aklıselimi"; sağda 1969'dan itibaren Millî Görüş'ün "İslam milleti". Halkın karşısına konan elit tanımı ise sabit değildir; partinin iktidarda mı muhalefette mi olduğuna ve sağ-sol konumuna göre değişir. Yazarlara göre AK Parti, DP–AP çizgisi ile Millî Görüş yaklaşımını harmanlamış; bu dönemde elit tanımı iç siyasetteki yöneticilerden uluslararası düşmanlara ve onların iç işbirlikçilerine kaymıştır.⁸⁶

"Sonuçta, incelememiz Türkiye'deki popülist eğilimlerin siyasette sadece belli bir parti ve ideolojiye ait olmadığını tarihsel bir bütünlük içerisinde sunmaktadır." — Çarkoğlu, Elçi, Erol ve Paksoy, 2022 ⁸⁶

Bugünkü tartışma

Ustabulut'un vardığı sonuç, barajla ulaşılmak istenen amaçlara büyük ölçüde ulaşılamadığı yönündedir. Yazara göre temsil adaletinin sağlanamaması seçmen iradesinin yasamaya yansımasını bozar; seçim ittifakları ise ülke barajını fiilen ortadan kaldırma potansiyeli taşır.⁹¹

"Çalışmada seçim barajı ile ulaşılmak istenen amaçlara büyük ölçüde ulaşılamadığı, temsil adaletinin sağlanamamasının seçmenlerin iradesinin yasama faaliyetlerine yansıması bakımından olumsuz etkileri olduğu ve seçim ittifaklarının ülke seçim barajını fiilen ortadan kaldırma potansiyeline sahip olduğu tespit edilmiştir." — Ustabulut, 2018 ⁹¹

İttifak, 13 Mart 2018 tarihli 7102 sayılı Kanunla eklenen md. 12/A ile yasallaştı; partiler kendi listelerini verir. Ustabulut'un tespitinin dayanağı md. 33'teki ek cümledir:

"Seçim ittifakı yapılması halinde, yüzde yedilik barajın hesaplanmasında ittifak yapan siyasi partilerin aldıkları geçerli oyların toplamı esas alınır ve bu siyasi partiler için ayrıca baraj hesaplaması yapılmaz." — 2839 sayılı Kanun md. 33²⁹²

Belge ile literatür örtüşür: ittifaktaki parti kendi oyu barajın altında kalsa da milletvekili çıkarabilir; baraj ittifak toplamı için sürer. md. 34 son fıkrası (7393, 2022) çevre içi dağılımı her partinin kendi oyuna bağlar.²⁹²

Bu incelemenin sınırı zamansaldır: 2018'de, yeni hükümet sistemi henüz uygulanmadan yazılmıştır ve barajın 2022'de yüzde 7'ye indirilmesi kapsam dışındadır. Bu nedenle yüzde 10 üzerine kurulu tartışması bugün doğrudan değil, kavramsal ve tarihsel düzeyde geçerlidir. Yazar temsilde adalet ilkesini önceleyen bir konumdan yazar; istikrar argümanı metinde görece zayıf temsil edilir.⁹¹

Çarkoğlu ve arkadaşlarının çalışması ise arz yönlüdür: partilerin ve liderlerin söylemine bakar, seçmen tutumunu ölçmez. Sınıflandırma nitel ve yorumsaldır; "hangi parti ne kadar popülist" sorusuna sayısal cevap vermez. Çerçeve Batı Avrupa kuramına dayanır ve Türkiye'ye uyarlanır; yazarlar bu uyarlamanın kendisinin tartışmaya açık olduğunu kabul eder. Metin 2022 tarihlidir ve 2023 seçimlerini kapsamaz.⁸⁶