Güvenlik Bürokrasisi ve Sivil-Asker İlişkileri

Ne yapar

Sivil-asker ilişkileri literatürü, ordunun siyasetten nasıl uzak tutulacağına dair iki farklı reçete sunar. Mustafa Uluçakar ve Ali Çağlar'ın aktardığına göre Huntington'ın ayırma (separation) modelinde ordu siyasal kurumlardan hem fiziksel hem ideolojik olarak ayrı durmalı, sivil denetim "öznel" ya da "nesnel" biçimde kurulmalıdır; bu model literatürde paradigma sayılır ve Türkiye için de öyle kabul edilmiştir. Rebecca L. Schiff'in mutabakat (concordance) modelinde ise ayrılık değil bütünleşme esastır: ordu, siyasal seçkinler ve yurttaşlar subay sınıfının toplumsal bileşimi, siyasal karar alma süreci, askere alma yöntemi ve askerî tarz üzerinde uzlaşırsa müdahale olasılığı düşer.¹²⁵

Mutlu Yıldırım, Huntington'ın "nesnel sivil kontrol" kavramını bir ölçüt seti olarak açar: ordunun otoritesinin siviller lehine sınırlandığı, ordunun sivillere hesap verdiği ve kamusal karar almada sivillerin belirleyici olduğu durum. Bunun dört öncülü yüksek askerî profesyonelleşme, ordunun dış ve askerî politikada karar veren sivil liderlere fiilen tabi olması, sivillerin orduya bir mesleki özerklik alanı tanıması ve sonuçta siyasetin orduya, ordunun siyasete müdahalesinin en aza inmesidir.²⁷⁸

"Huntington, nesnel sivil kontrolün (i) sivil liderlerin orduya bir uzmanlık ve özerklik alanı tanıması ve (ii) silahlı kuvvetlere siyasi müdahalenin en aza indirilmesinin kabul ve tanınmasından oluştuğunu ileri sürmüştür."

— Yıldırım, 2022 ²⁷⁸

Lars Haugom ise bu kavramın içinde bir ayrım yapar: ordunun "sivil siyasi kontrolü" ile "sivil demokratik kontrolü" aynı şey değildir. Sayfanın son bölümünde görüleceği gibi, 15 Temmuz sonrası tartışma büyük ölçüde bu ayrım üzerinden yürür.²²⁶

Nasıl kuruldu, nasıl değişti

Hasan Akay'a göre Türkiye'de askerî müdahaleleri mümkün kılan şey tek tek konjonktürler değil, askerin kurucu unsur sayıldığı siyasal kültürdür; Osmanlı'da ordu siyasal yönetimden ve halktan kopuk değildi ve bu miras Cumhuriyet'e taşınmıştır. Yazar, darbe faillerinin sebeplerden çok darbeyi meşrulaştıracak sonuçlara vurgu yaptığını ve her darbenin bir sonrakine referans oluşturduğunu ileri sürer.¹³⁴ Aylin Güney ve Petek Karatekelioğlu, ordunun "bekçilik" rolünü üç tarihsel mirasa bağlar: Osmanlı/Jön Türk geleneği, Kurtuluş Savaşı meşruiyeti ve Cumhuriyet'in modernleştirici misyonu. Yazarlara göre doğrudan (1960, 1971, 1980) ve dolaylı (1997) müdahaleleri nedeniyle TSK "siyasi ordular" kategorisinde sınıflandırılmıştır; ordu mevcudu metinde yaklaşık 800.000 personel olarak verilir.²⁰²

"Cumhuriyetin kuruluş sürecinde sivil bürokrasiden ziyade askeri bürokrasinin hakim olması Türkiye'nin siyasal rejimin nasıl olacağı konusunda fikir vermekteydi."

— Akay, 2022 ¹³⁴

Bu konumun kurumsal dayanakları Ersel Aydınlı'nın metninde sayılır: Millî Güvenlik Kurulu üzerinden hükümete politika çerçevesi dayatma, askerî bütçenin parlamento denetimi dışında kalması, ayrı askerî yargı, Jandarma üzerinden iç güvenlik ve istihbarat kapasitesi ve ordunun kendi işletmeleri; kısaca "devlet içinde devlet" görünümü.²¹⁰ Rasim Koç, MGK'ya dair kurumsal savı bir adım ileri götürür: 1960 sonrası cumhurbaşkanlığı ordunun eline geçmiş, MGK'da askerî üyelerin çoğunlukta olması ve cumhurbaşkanının onlardan yana durması hükümetlerin güvenlik dışı politikalarda bile tam "sivil" olmasını engellemiştir; yazara göre bu derinlik 12 Eylül sonrası ve daha sivil cumhurbaşkanlığıyla çözülmeye başlamıştır.²¹⁶

"Milli Güvenlik Kurulu'nun askerî üyeleri diğerlerinden sayıca fazlaydı ve cumhurbaşkanının onlardan yana durması, hükümetlerin güvenlik dışı politikalarda bile tam anlamıyla 'sivil' olmasını engelledi."

— Koç, 2022 ²¹⁶

Dönüşümün dış tetikleyicisi Güney ve Karatekelioğlu'na göre AB üyelik sürecidir: Orta ve Doğu Avrupa ülkelerinde ordunun demokratik denetimini NATO ve AB koşulluluğu sağlamıştır; Türkiye 1952'den beri NATO üyesi olduğu için NATO bir koşul üretmemiş, tek etkili dış tetikleyici AB olmuştur.²⁰² Uluçakar ve Çağlar, AB uyum süreciyle yapılan hızlı kurumsal ve yasal değişikliklerin "darbeler dönemi kapandı" izlenimi yarattığını, ancak geçmişte de benzer değişiklikler yapılıp bunların müdahaleleri engellemediğini hatırlatır.¹²⁵ Aydınlı 2012'de tablonun tersine döndüğünü yazar: siviller güç ve itibar kazanmış, generaller ordunun etkisinin daralmasını kabullenmiştir. Yazar dönüşümün iç nedenini denetimsiz özerkliğin orduyu aşırılığa sürüklemesine ve her darbenin toplumun bir kesimiyle bağını koparmasına bağlar; ordu içinde "mutlakçılar" ile "kademeciler" arasındaki bölünmeyi de kaydeder.²¹⁰

15 Temmuz 2016'yı Haugom, kısa ama Türk tarihindeki en şiddetli askerî kalkışma olarak tanımlar: yaklaşık 250 ölü; TBMM, Emniyet ve MİT merkezlerinin jet ve helikopterle vurulması; darbecilerin emir-komuta zinciri dışında, general ve albay düzeyinde, jandarma ve hava kuvvetleri ağırlıklı olması. Yazarın kurumsal teşhisi, 1960'lardan beri subay kadrosunu sıkı denetleyen üst komutanın 15 Temmuz'da astları üzerindeki iç kontrolünü kaybettiğinin görülmesidir.²²⁶ Koç, 27 Mayıs 1960 ile 15 Temmuz'u karşılaştırır: iki darbe de TSK'nın hiyerarşik yapısı dışında gerçekleşmiş, hazırlık ve propaganda yöntemleri benzeşmiş; ayırt edici fark 15 Temmuz'da girişimin sivil inisiyatifin kontrolünde olmasıdır.²¹⁶

"15 Temmuz darbe girişimi subay kadrosu içindeki derin bölünmeleri ortaya çıkardı ve Genelkurmay Başkanı ile diğer üst komutanların astları üzerinde kritik iç kontrolden yoksun olduğunu gösterdi."

— Haugom, 2019 ²²⁶

Bugünkü tartışma

15 Temmuz sonrası kurulan düzenin ne olduğu sorusuna havuzdaki üç çalışma farklı cevap verir; bu sayfa cevapları yan yana koyar, aralarında seçim yapmaz.

Haugom'un tezi, yeni "güçlü" başkanlık sisteminde ordunun sivil siyasi kontrolünün ve gözetiminin güçleneceği, ancak kavramın genellikle anlaşıldığı anlamda bir sivil demokratik kontrolün olmayacağıdır. Yazar, Türk güvenlik kültüründe devletin hükümetten önce geldiğini ve ordunun hükümeti değil devleti savunduğunu bir "geleneksel" müdahale zihniyeti olarak tanımlar; Gülenist subayların varlığını kesin, oranını belirsiz sayar ve darbecilerin karışık bir grup olmasını "daha muhtemel" bulur.²²⁶

"Türkiye'nin yeni 'güçlü' başkanlık sisteminde silahlı kuvvetler üzerindeki sivil siyasi kontrol ve gözetimin güçleneceği, ancak bu kavramı genellikle anladığımız anlamda bir sivil demokratik kontrol ve gözetimin olmayacağı ileri sürülmektedir."

— Haugom, 2019 ²²⁶

Koç, aynı olayı MGK ekseninden okur: sorunun kaynağı asker çoğunluklu MGK ile ordudan yana duran cumhurbaşkanlığının birlikteliğiydi ve bu birliktelik daha sivil bir cumhurbaşkanlığıyla çözülmeye başlamıştır. Yazar 15 Temmuz için resmî devlet terminolojisini sorgulamadan kullanır ve fail konusunda Haugom'un ihtiyatından farklı olarak kesinlik tonundadır.²¹⁶ Yıldırım ise Türkiye'nin "birçok anayasal ve kurumsal değişiklikle" sivil kontrolün sağlandığı bir dönüşüm yaşadığını, ancak 15 Temmuz'un darbelerin hâlâ tehdit olduğunu gösterdiğini yazar; araştırma sorusu, 15 Temmuz sonrası yeni durumun Huntington'ın tanımıyla örtüşüp örtüşmediğidir.²⁷⁸

"Ancak tecrübe 15 Temmuz hadisesi, Türkiye'de sivil asker ilişkileri konusunun önemini koruduğunu ve askeri darbelerin ülke için hâlâ tehdit oluşturduğunu göstermiştir."

— Yıldırım, 2022 ²⁷⁸

Üç metnin ortak paydası, sivil denetimin kurulduğunu kabul etmeleri; ayrıştıkları nokta, bu denetimin Huntington'ın "nesnel" ölçütünü ya da Haugom'un "demokratik" ölçütünü karşılayıp karşılamadığıdır. Uluçakar ve Çağlar'ın uyarısı bu tartışmanın zeminidir: kurumsal düzenleme tek başına yeterli değildir ve mutabakat modeli Türkiye'yi ayırma modelinden daha iyi açıklasa da tadil gerektirir.¹²⁵

Havuzun sınırları belirgindir. Haugom NATO müttefiki bir ülkenin savunma düşünce kuruluşundan yazan bir dış gözlemcidir; mülakat verisi anonimdir ve sayısı belirtilmemiştir; metin 2017–2018 gelişmelerine kadar gelir ve MGK'nın kurumsal yapısını okunan kesitte anlatmaz.²²⁶ Koç'un MGK savı önemlidir, ancak okunan kesitte kaynaklandırılmış görünmez; yazar bağımsızdır ve 27 Mayıs'ı da yorum yüklü bir dille anlatır.²¹⁶ Yıldırım'ın kurum bağı akademik değil özel sektördür, dergisi düşük görünürlüklüdür ve reformların içeriğini ya da sonucunu okunan kesit göstermez.²⁷⁸ Aydınlı 2012'de "demokratik normalleşme" okumasıyla yazar; askerî vesayetin yerini başka bir merkezileşmenin alabileceği ihtimali metinde tartışılmaz ve bu, bugünden bakınca metnin en önemli kör noktasıdır.²¹⁰ Güney ve Karatekelioğlu 2005'te, AB müzakerelerinin açılış eşiğinde ve AB-normatif çerçeveden yazar; ordunun kurumsal denetimi ile yürütmenin kendi denetimi ayrı sorunlardır ve o metin yalnız birincisini görür.²⁰² Uluçakar ve Çağlar ile Akay 15 Temmuz'u kapsamaz;¹²⁵¹³⁴ Akay'ın Gençlik ve Spor Bakanlığı görevlisi olduğu ve dilinin normatif olduğu not edilmelidir.¹³⁴ Askerî yargının kaldırılması, kuvvet komutanlıklarının Millî Savunma Bakanlığı'na bağlanması ve MGK'nın 2017 sonrası bileşimi üzerine tam metni okunmuş bir çalışma havuzda hâlâ yoktur.