Tek Parti Dönemi

Tek parti dönemi, Cumhuriyet'in kurucu kurumlarının ve kurucu ideolojisinin biçimlendiği dönemdir. Bu sayfanın dayandığı literatür iki türdendir: dönemin yasama pratiğini ve kurucu laiklik kurumlarını doğrudan ele alan çalışmalar ile daha sonraki on yılların siyasetini çözümlerken kurucu döneme geriye dönük bakan siyaset bilimi çalışmaları. Sayfa, ideolojiden kurumlara, kurumlardan yasama pratiğine doğru ilerler; dönemin siyasal omurgasının (parti-devlet ilişkisi, seçim, muhalefet) literatürde hâlâ eksik kalan yanları son bölümde belirtilir.¹⁶

Birincil kaynak, 491 sayılı Teşkilât-ı Esasiye Kanunu'nun (20 Nisan 1340) özgün metni ve değişiklikleridir.²⁸³ Kanun, önceki iki anayasayı açıkça kaldırır:²⁸³

"1293 tarihli Kanunu Esasi ile mevaddı muaddelesi ve 20 Kânunusani 1337 tarihli Teşkilâtı Esasiye Kanunu ve müzeyyelât ve tadilâtı mülgadır." — Teşkilât-ı Esasiye Kanunu (1924) md. 104²⁸³

Künye notu: kanunun yayımlandığı Resmî Ceride'nin 71. sayısının manşeti "24 Mayıs 1340 / 21 Şevval 1342 / Cumartesi" okunmaktadır; yaygın künye "24 Nisan 1340" şeklindedir; Düstur ile teyit açıktır.²⁸³

Kurucu ideolojinin ilkeleri

Cizre ve Çınar, Cumhuriyet'in kurucu vizyonunu şöyle tanımlar:¹⁶

Cumhuriyetin kuruluşundan bu yana Kemalizm onun yol gösterici vizyonu olmuştur. Özünde Batılılaştırıcı/uygarlaştırıcı bir ideolojidir ve tartışılmaz ilkeleri şunlardır: dinin siyasal iktidardan ayrılması olarak anlaşılan laiklik; modern/Batılı bir kimlik ve yaşam tarzı; ulusun kültürel türdeşliği ve toprak bütünlüğü. — Cizre ve Çınar, 2003 ¹⁶

Özgün md. 2 devletin dinini tanımlar:²⁸³

"Türkiye Devletinin dini, Dini İslâmdır; resmî dili Türkçedir; makarrı Ankara şehridir." — Teşkilât-ı Esasiye Kanunu (1924) md. 2, özgün hâli²⁸³

Din hükmü 1928'de (1222 S.K.) çıkarılmış; altı ok aynı maddeye 5 Şubat 1937 tarihli 3115 sayılı Kanun'la girmiştir:²⁸³

"Türkiye Devleti, Cümhuriyetçi, milliyetçi, halkçı, devletçi, lâik ve inkılâpçıdır. Resmî dili Türkçedir. Makarrı Ankara şehridir." — Teşkilât-ı Esasiye Kanunu (1924) md. 2, 5 Şubat 1937 – 3115 S.K. ile değişik²⁸³

"Lâik" kelimesi anayasa metnine ilk kez bu değişiklikle girer.²⁸³ Cizre ve Çınar'a göre bu ideoloji, siyaseti toplumsal bir faaliyet olarak görmeye isteksizdir ve halk meşruiyeti kavramına karşı ikircikli bir tutum taşır. Yazarlar bu özelliği, sonraki dönemlerde seçilmiş iktidarın vesayet altına alınmasını meşrulaştıran zemin olarak yorumlar.¹⁶

Kemalist Batılılaşma projesi öze olduğundan çok sembollere dayandığı için, İslami kimliğin kamusal olarak görünür örneklerini irtica ile ilişkilendirmiştir. — Cizre ve Çınar, 2003 ¹⁶

Kurucu laiklik kurumları: din devlet denetiminde

Tombuş ve Aygenç, kurucu Cumhuriyet'in laiklik modelini kurumsal düzeyde tanımlar. Bu modelde din rejime tehdit sayılmış ve dinî faaliyet ile kurumlar 1923'ten itibaren devlet denetimine alınmıştır:²¹⁹

1923'teki kuruluşundan itibaren devlet, dinî faaliyet ve kurumların devlet denetimi altına alındığı bir laiklik modelini sürdürdü. — Tombuş ve Aygenç, 2017 ²¹⁹

Yazarların saydığı reform dizisi modelin yapı taşlarıdır: saltanatın ve hilafetin kaldırılması, tekkelerin kapatılması, kıyafet düzenlemesi, laik eğitim, Latin alfabesi ve medeni hukuk. Devletin din üzerindeki bu tekelini taşıyan iki kurum, Diyanet ve millî eğitim içindeki din öğretimidir. Yazarlara göre model dinî çoğulculuğu kısıtlamış ve sonraki on yıllarda siyasal İslam ile Alevi canlanmasıyla krize girmiştir; bu kriz, yukarıdan aşağı elit modernleşmesinin genel krizinin bir parçası olarak okunur.²¹⁹

Aynı çalışmanın uzun vadeli tezi kurumsal sürekliliktir: rejim ve iktidar değişse de devletin din üzerindeki tekeli kurum olarak kalır, yalnız içeriği el değiştirir. Yazarlar 2002 sonrası dönemi de bu çerçevede inceler ve aynı otoriter kurum ve pratiklerin sürdürüldüğünü ileri sürer; bu, yazarların eleştirel-çoğulcu konumundan yapılmış bir değerlendirmedir.²¹⁹

Yasama nasıl işliyordu: Millî Korunma Kanunu örneği

Anayasada yasama ve yürütme Meclis'te toplanır (md. 5); yürütme dolaylı kullanılır:²⁸³

"Meclis, icra salâhiyetini, kendi tarafından müntahap Reisicumhur ve onun tâyin edeceği bir İcra Vekilleri Heyeti marifetiyle istimal eder. Meclis, Hükümeti her vakıt murakabe ve iskat edebilir." — Teşkilât-ı Esasiye Kanunu (1924) md. 7²⁸³

Reisicumhur'u Meclis kendi üyeleri arasından seçer (md. 31).²⁸³ Kanunun fiilen nerede şekillendiğine dair somut bir vaka, Aydın'ın TBMM Zabıt Ceridesi ve dönem basınına dayanan çalışmasında bulunur. 1940 tarihli Millî Korunma Kanunu, savaş dışı kalma politikasına rağmen II. Dünya Savaşı'nın yıkıcı etkisine karşı alınan sert iktisadi tedbirlerden biridir; hükümete ziraat, sanayi, ticaret, kredi ve ulaştırmayı düzenleme yetkisi vermiştir.²²³

Tasarının izlediği yol, parti ile Meclis arasındaki ilişkiyi gösterir. Başbakan Refik Saydam tasarıyı 26 Aralık 1939'da önce CHP Grup Başkanlığı'na sunmuştur:²²³

Partililer, bu kanunu yeterli görmediğinden Recep Peker başkanlığında yeni bir komisyon kurulmuştu. — Aydın, 2019 ²²³

Yetmiş maddelik tasarı bu komisyondan çıkarak Meclis'e gelmiştir; yani kanun Meclis'ten önce parti grubunda şekillenmiştir. Olağanüstü yetki devrinin gerekçesi basında hız üzerinden savunulmuştur: Necmeddin Sadak 3 Ocak 1940'ta, her tedbir için Meclis'e başvurup ayrı kanun çıkarmanın haftalar alacağını yazmıştır. Uygulama ise memurların "işgüzarlığı veya iş bilmezliği" yüzünden tepkiler doğurmuş; kanun savaşla sınırlı kalmamıştır:²²³

Ancak uygulamalar savaş dönemi ile sınırlı kalmamış, CHP iktidârının sona ermesinden sonra Demokrat Parti hükümetleri tarafından da sürdürülmüştür. — Aydın, 2019 ²²³

Tek bir kanun üzerinden yapılan bu okuma, rejimin genel yapısını değil yasama pratiğini gösterir; yazarın "haklı ve yerinde kararlar" gibi onaylayıcı ifadeleri kendi konumudur.²²³

Kimlik tanımının uzun izi

Kurucu dönemin ulus tanımının kapsayıcılığı, literatürde daha sonraki kimlik siyasetinin arka planı olarak ele alınır. Yılmaz, altı ok üzerine kurulu homojenleştirici ulus tanımının muhafazakâr kitleleri, Sünni olmayan Müslümanları, gayrimüslimleri ve Türk olmayanları dışarıda bıraktığını ve İslamcı partilerin hayatta kalma zeminini burada gördüğünü ileri sürer; bu, hakemli bir makale değil bir düşünce kuruluşu yayınıdır ve açıkça eleştirel-normatif bir konumdan yazılmıştır.²⁰⁹

Erman ve Göker, Türkiye'nin ikinci büyük dinî oluşumu olan Alevilerin nüfus payının bilinmemesini, devletin asimilasyonist geçmişine ve Alevilerin kimliklerini gizleme eğilimine bağlar; metindeki tahmin aralığı en az yüzde 10'dan nüfusun dörtte birinden fazlasına kadar uzanır ve yazarlar bunun sayım verisi değil tahmin olduğunu açıkça belirtir. Aynı çalışma, Alevi siyasetinin 1990'lardaki yeniden siyasallaşmasını büyük ölçüde sekülerlik–Kemalizm ekseninde okur; yani kurucu dönemin ideolojik çerçevesi, yetmiş yıl sonra da toplumsal grupların siyasal konumlanmasında bir referans noktası olarak görünür.⁵⁵

Literatürün sınırları

İlk tura göre daralan sınır şudur: dönemin yasama pratiği (Aydın) ve kurucu laiklik kurumları (Tombuş-Aygenç) artık birer kaynakla anlatılabilmektedir. Buna karşılık rejimin siyasal omurgası — CHP ile devletin özdeşleşmesi, tek parti döneminin seçim sistemi, muhalefet partilerinin yasaklanması ve 1924–1930 muhalefet denemeleri — bu sayfanın kaynaklarında hâlâ doğrudan ele alınmamaktadır. Anayasa yalnız hukuki çerçeveyi verir: seçme ve seçilme hakkı 5 Aralık 1934 tarihli 2599 sayılı Kanun'la (md. 10–11) kadınlara tanınmıştır:²⁸³

"Yirmi iki yaşını bitiren kadın, erkek her Türk mebus seçmek hakkını haizdir." — Teşkilât-ı Esasiye Kanunu (1924) md. 10, 5 Aralık 1934 – 2599 S.K. ile değişik²⁸³

Aydın bu yapıyı tek bir kanunun izlediği yol üzerinden dolaylı olarak gösterir; Tombuş-Aygenç tek parti dönemini derinlemesine değil, kurucu model olarak özetler ve 2016'da yazıldığı için 2017 sonrasını kapsamaz.²²³²¹⁹

Cizre-Çınar ve Erman-Göker 2000 ve 2003 tarihli, 1990'lar Türkiye'sini çözümleyen çalışmalardır; tek parti dönemini birincil kaynaklardan incelemezler. Cizre ve Çınar Kemalizm eleştirisi konumundan yazar; kurucu bloğun gerekçeleri kendi iç mantığıyla değil dışarıdan değerlendirilir.¹⁶ Erman ve Göker'in çalışması nitel ve yorumlayıcıdır; anket ya da temsili örneklem içermez.⁵⁵ Devletçilik ve Kadro hareketi için havuzda bir kitap bölümü bulunmakla birlikte metni okunamadığından bu sayfada kullanılmamıştır; ekonomi politikası, korporatizm tartışması ve köycü söylem de aynı nedenle burada anlatılmamıştır. Alıntılar Latin transkripsiyondandır; Osmanlıca özgünle karşılaştırılmamıştır.²⁸³