İttihat ve Terakki

İttihat ve Terakki Cemiyeti, Türkiye'de siyasal örgütlenmenin ilk modern örneği olarak literatürde özel bir yer tutar. Bu sayfa iki soruya odaklanır: cemiyet hangi düşünsel ve kurumsal ortamda doğdu, ve meşrutiyet ilan edildikten sonra anayasal düzen ile fiilî iktidar arasındaki boşluk nasıl bir sonuç üretti?¹

Batılılaşma siyaseti ve bürokrasi içinden muhalefet

Örs'e göre 19. yüzyıl başından itibaren Osmanlı devlet adamları Avrupa'nın artan üstünlüğünü giderek daha iyi kavramış ve buna Batılılaşma siyasetiyle karşı koymaya çalışmıştır. Ortaya çıkan yeni zihinsel duruma göre geri kalmanın temel sebebi Batı'nın teknik üstünlüğüdür; çözüm, devletin Batılı anlamda ıslah edilmesinde görülmüştür. Batılılaşmanın iki amacı vardır: idareyi verimli hâle getirmek ve Avrupa devletlerini memnun ederek imparatorluk üzerindeki baskıyı azaltmak.¹

Tanzimat çizgisi — can, namus ve mülkiyet güvenliği, iltizamın kaldırılması, düzenli askerlik, adil muhakeme, dinden bağımsız eşitlik — ile sultanın egemenliğine ilk kez toplumsal yasalar çerçevesinde sınır getirilmeye çalışılmıştır. 1839 sonrasında imparatorluk tam bağımsız bir devlet olmaktan uzaklaşıp yarı bağımlı duruma düşmüş; Islahat Fermanı'nın (1856) gayrimüslimlere getirdiği eşitlik Müslüman kesimde tepki büyütmüştür.¹ Acar ve Gök de Tanzimat'ın yenilikler getirdiğini ama yönetimdeki aksaklıkları gideremediğini, gayrimüslimlere verilen hakların Müslüman kesimde hoşnutsuzluk ürettiğini aktarır.²

Tanzimat'a asıl etkili muhalefet bürokrasinin içinden doğmuş ve Genç Osmanlılar hareketine dönüşmüştür (Şinasi, Ziya Paşa, Namık Kemal, Ali Suavi).¹ Bu hareketin talebi kurumsaldır: parlamentoya dayalı meşrutiyet. Literatüre göre Yeni Osmanlılar, meşrutiyet kurulursa devlet adamlarının keyfî hareket edemeyeceğini düşünüyordu. Bu çizgi 1876 Kanun-i Esasi ve I. Meşrutiyet'e uzanır.²

Gizli bir örgüt olarak kuruluş

İttihad-ı Osmanî Cemiyeti 21 Mayıs 1889'da, adalet, eşitlik ve özgürlük gibi hakları ihlal eden ve vatanı yabancı tasallutuna düşüren yönetime karşı yurttaşları uyarmak üzere gizli bir örgüt olarak kurulmuştur. Örs, cemiyetin düşüncesini şöyle özetler:¹

İttihat ve Terakki Cemiyeti düşüncesinin ön planında devleti kurtarmayı amaçlayan bir siyasi eylemcilik yer alıyordu. — Örs, 2013 ¹

Jön Türklerin başlıca kaygısı, Düyûn-u Umûmiye vesayeti ve milliyetçi ayrılık hareketleri karşısında devletin özerkliğini sağlamak ve coğrafi bütünlüğünü korumaktır. Literatür bu çerçevenin devlet-merkezli olduğunu not eder: "devleti kurtarma" perspektifi hem cemiyetin hem de onu anlatan tarihyazımının çerçevesidir.¹

Paris 1902: hareket daha iktidara gelmeden ikiye ayrılıyor

Jön Türk hareketinin kurumsal kaderini belirleyen ayrışma, iktidardan altı yıl önce bir kongre salonunda oldu. Smakaj'ın (2023) anlattığına göre 4–9 Şubat 1902'de Paris'te toplanan Birinci Jön Türk Kongresi hareketin birliğini sağlayamadı; kongreden sonra Jön Türkler "müdahale taraftarı" ve "müdahale aleyhtarı" olmak üzere iki gruba ayrıldı.³

Ayrışmanın ekseni, dış müdahale sorusuydu ama altında daha kalıcı bir tercih yatıyordu: devlet merkezden mi yönetilmeli, yetki aşağıya mı dağıtılmalı. Bir yanda Ahmed Rıza'nın liderliğindeki "pozitivist-merkeziyetçi" İttihat ve Terakki Cemiyeti, öte yanda Prens Sabahaddin'in liderliğindeki "liberalist-federalci" Teşebbüs-i Şahsi ve Adem-i Merkeziyet Cemiyeti kuruldu.³ Prens Sabahaddin imparatorlukta ademi merkeziyetçi bir yönetim kurmayı, şahsi girişimi teşvik etmeyi ve aydınları devlet işleri yerine üretken emeğe yöneltmeyi tasarlıyordu; Ahmed Rıza ise ademi merkeziyet fikrinin yalnızca imparatorluğun dağılması anlamına geleceğini savunuyordu.

Kongredeki müzakerelerde İttihatçıların iki noktada durduğu aktarılır: yalnız propaganda ve yayınla devrim yapılamayacağı — dolayısıyla askerî güçlerin harekete katılımının sağlanması gerektiği — ve reformlar için yabancı hükûmetlerin müdahalesinin aranması.³ Birincisi, ordunun siyasete girişinin bir yöntem olarak benimsendiği andır.

Bu kaynağın odağı Arnavutların kongredeki konumudur; merkeziyetçi–ademi merkeziyetçi bölünme anlatısı onun yan bulgusudur. Bölünmenin sonraki siyasal etkileri bu metinde izlenmez.

31 Mart 1909: anayasal düzenin ilk sınavı

II. Meşrutiyet'in ilanıyla ortaya çıkan siyasi düşünceler toplumda farklı kutuplaşmalar doğurmuş; bu gerilim orduya da yansıyarak mektepli–alaylı gerilimini üretmiştir. 31 Mart Olayı askerî bir isyan olarak başlamış, zamanla dinî bir görünüm kazanmıştır. Çok sayıda asker ve sivil can kaybıyla sonuçlanmış; II. Abdülhamid tahttan indirilmiş, yerine V. Mehmed Reşad getirilmiştir.²

Acar ve Gök, cemiyetin olayın ortaya çıkmasında önemli pay sahibi olduğunu ileri sürer ve asıl sorunu anayasal ilan ile fiilî hâkimiyet arasındaki boşlukta görür:²

Meşrutiyet ilan edilmesine rağmen siyasi yönetime tam olarak hâkim olamayan İttihat ve Terakki Cemiyeti, siyasi istikrarsızlığın artmasına neden olmuştur. — Acar ve Gök, 2020 ²

Bu yorumun bir konum olduğu belirtilmelidir. 31 Mart Olayı Türk tarihyazımının en tartışmalı konularından biridir (isyan mı, provokasyon mu, cemiyetin payı ne kadardır); anılan makale İttihat ve Terakki'nin sorumluluğunu öne çıkaran yorumu benimser ve karşıt yorumları ayrıntılı tartmaz. Olayın Osmanlı'nın çok etnili ve çok dinli bağlamı ile eşzamanlı Adana olayları da bu anlatının dışında kalır.²

İktidardaki program: millî iktisat

İttihat ve Terakki yalnız bir siyasal örgüt değil, kendi iktisat programı olan bir iktidardı. Demir'e (2021) göre cemiyet, Osmanlı'nın Batı karşısındaki ekonomik gerilemesine tepki olarak millî iktisat — daha doğru bir ifadeyle korumacı iktisat politikalarına — yönelmiştir.⁴ Bu yönelim parti belgesine de girmiştir: cemiyet ilk kez 1913 Kongresi'nde millî iktisat siyasetini programına almış, yabancılarla ilgili malî ve iktisadî imtiyazları hedefe koymuştur.

Program kurumsal araçlarla yürütülmüştür. 1913'te çıkarılan Teşvik-i Sanayi Kanun-u Muvakkati ve 1914 başında yayımlanan Teşvik-i Sanayi Talimatnamesi sanayileşmenin yasal çerçevesini kurmuş; taşınmazlara ilişkin 1913 düzenlemeleri toprakta özel mülkiyetin oluşması ve güvenceye alınması bakımından adım sayılmıştır.⁴ Millî banka kurma çabası da aynı programın parçasıdır: Konya Millî İktisat Bankası'nın kuruluşunda bankanın temel amacı kâr elde etmek yerine memleketin çıkarlarını öne almak diye ifade edilmiş, İzmir'de İttihat ve Terakki'nin desteğiyle Bağcılar Bankası kurulmuştur.⁴

Bu çalışma iktisat politikası tartışmalarını izler; politikaların üretim, istihdam ve gelir üzerindeki sonuçlarını ölçmez. Kaynakları ağırlıklı olarak dönemin yazılı tartışmasıdır.

Literatürün sınırları

Bu sayfanın iki kaynağı da arşiv belgesine değil, standart ikincil literatüre dayanan sentez çalışmalarıdır; özgün bulgu iddiası taşımazlar.¹ Örs'ün anlatısı Birinci Dünya Savaşı'nda biter; İttihatçılığın 1913 sonrası tek parti dönemi ve 1915 olayları kapsam dışıdır.¹ Acar ve Gök'ün makalesi görece düşük atıflı bir yayındır ve tek başına otorite kaynak olarak değil, çerçeve metni olarak okunmalıdır.² Cemiyetin 1908–1918 arasındaki iktidar pratiği, parti örgütlenmesi ve Türkçülük politikası bu sayfada ele alınmamıştır.