İttihat ve Terakki

İttihat ve Terakki Cemiyeti, Türkiye'de siyasal örgütlenmenin ilk modern örneği olarak literatürde özel bir yer tutar. Bu sayfa iki soruya odaklanır: cemiyet hangi düşünsel ve kurumsal ortamda doğdu, ve meşrutiyet ilan edildikten sonra anayasal düzen ile fiilî iktidar arasındaki boşluk nasıl bir sonuç üretti?¹⁵⁵

Batılılaşma siyaseti ve bürokrasi içinden muhalefet

Örs'e göre 19. yüzyıl başından itibaren Osmanlı devlet adamları Avrupa'nın artan üstünlüğünü giderek daha iyi kavramış ve buna Batılılaşma siyasetiyle karşı koymaya çalışmıştır. Ortaya çıkan yeni zihinsel duruma göre geri kalmanın temel sebebi Batı'nın teknik üstünlüğüdür; çözüm, devletin Batılı anlamda ıslah edilmesinde görülmüştür. Batılılaşmanın iki amacı vardır: idareyi verimli hâle getirmek ve Avrupa devletlerini memnun ederek imparatorluk üzerindeki baskıyı azaltmak.¹⁵⁵

Tanzimat çizgisi — can, namus ve mülkiyet güvenliği, iltizamın kaldırılması, düzenli askerlik, adil muhakeme, dinden bağımsız eşitlik — ile sultanın egemenliğine ilk kez toplumsal yasalar çerçevesinde sınır getirilmeye çalışılmıştır. 1839 sonrasında imparatorluk tam bağımsız bir devlet olmaktan uzaklaşıp yarı bağımlı duruma düşmüş; Islahat Fermanı'nın (1856) gayrimüslimlere getirdiği eşitlik Müslüman kesimde tepki büyütmüştür.¹⁵⁵ Acar ve Gök de Tanzimat'ın yenilikler getirdiğini ama yönetimdeki aksaklıkları gideremediğini, gayrimüslimlere verilen hakların Müslüman kesimde hoşnutsuzluk ürettiğini aktarır.¹⁹²

Tanzimat'a asıl etkili muhalefet bürokrasinin içinden doğmuş ve Genç Osmanlılar hareketine dönüşmüştür (Şinasi, Ziya Paşa, Namık Kemal, Ali Suavi).¹⁵⁵ Bu hareketin talebi kurumsaldır: parlamentoya dayalı meşrutiyet. Literatüre göre Yeni Osmanlılar, meşrutiyet kurulursa devlet adamlarının keyfî hareket edemeyeceğini düşünüyordu. Bu çizgi 1876 Kanun-i Esasi ve I. Meşrutiyet'e uzanır.¹⁹²

Gizli bir örgüt olarak kuruluş

İttihad-ı Osmanî Cemiyeti 21 Mayıs 1889'da, adalet, eşitlik ve özgürlük gibi hakları ihlal eden ve vatanı yabancı tasallutuna düşüren yönetime karşı yurttaşları uyarmak üzere gizli bir örgüt olarak kurulmuştur. Örs, cemiyetin düşüncesini şöyle özetler:¹⁵⁵

İttihat ve Terakki Cemiyeti düşüncesinin ön planında devleti kurtarmayı amaçlayan bir siyasi eylemcilik yer alıyordu. — Örs, 2013 ¹⁵⁵

Jön Türklerin başlıca kaygısı, Düyûn-u Umûmiye vesayeti ve milliyetçi ayrılık hareketleri karşısında devletin özerkliğini sağlamak ve coğrafi bütünlüğünü korumaktır. Literatür bu çerçevenin devlet-merkezli olduğunu not eder: "devleti kurtarma" perspektifi hem cemiyetin hem de onu anlatan tarihyazımının çerçevesidir.¹⁵⁵

31 Mart 1909: anayasal düzenin ilk sınavı

II. Meşrutiyet'in ilanıyla ortaya çıkan siyasi düşünceler toplumda farklı kutuplaşmalar doğurmuş; bu gerilim orduya da yansıyarak mektepli–alaylı gerilimini üretmiştir. 31 Mart Olayı askerî bir isyan olarak başlamış, zamanla dinî bir görünüm kazanmıştır. Çok sayıda asker ve sivil can kaybıyla sonuçlanmış; II. Abdülhamid tahttan indirilmiş, yerine V. Mehmed Reşad getirilmiştir.¹⁹²

Acar ve Gök, cemiyetin olayın ortaya çıkmasında önemli pay sahibi olduğunu ileri sürer ve asıl sorunu anayasal ilan ile fiilî hâkimiyet arasındaki boşlukta görür:¹⁹²

Meşrutiyet ilan edilmesine rağmen siyasi yönetime tam olarak hâkim olamayan İttihat ve Terakki Cemiyeti, siyasi istikrarsızlığın artmasına neden olmuştur. — Acar ve Gök, 2020 ¹⁹²

Bu yorumun bir konum olduğu belirtilmelidir. 31 Mart Olayı Türk tarihyazımının en tartışmalı konularından biridir (isyan mı, provokasyon mu, cemiyetin payı ne kadardır); anılan makale İttihat ve Terakki'nin sorumluluğunu öne çıkaran yorumu benimser ve karşıt yorumları ayrıntılı tartmaz. Olayın Osmanlı'nın çok etnili ve çok dinli bağlamı ile eşzamanlı Adana olayları da bu anlatının dışında kalır.¹⁹²

Literatürün sınırları

Bu sayfanın iki kaynağı da arşiv belgesine değil, standart ikincil literatüre dayanan sentez çalışmalarıdır; özgün bulgu iddiası taşımazlar.¹⁵⁵ Örs'ün anlatısı Birinci Dünya Savaşı'nda biter; İttihatçılığın 1913 sonrası tek parti dönemi ve 1915 olayları kapsam dışıdır.¹⁵⁵ Acar ve Gök'ün makalesi görece düşük atıflı bir yayındır ve tek başına otorite kaynak olarak değil, çerçeve metni olarak okunmalıdır.¹⁹² Cemiyetin 1908–1918 arasındaki iktidar pratiği, parti örgütlenmesi ve Türkçülük politikası bu sayfada ele alınmamıştır.