Çok Partili Hayata Geçiş

Türkiye'de çok partili hayata geçiş, kurumların işleyişini birden fazla alanda değiştirdi. Bu sayfa iki alana odaklanıyor: basın ile iktidar arasındaki ilişkinin yasal çerçevesi ve idari taksimatın (il, ilçe statüsünün) siyasi rekabetle ilişkisi. Nuran Yıldız'ın 1996 tarihli çalışması, basın-iktidar ilişkisinin Türkiye'de "hareketlenmesini" 1946'da çok partili sisteme geçilmesine bağlar ve 1946–1950 yıllarını bir geçiş dönemi olarak ele alır.¹ Haşim Erdoğan ve Çağrı Pişkin'in 2020 tarihli arşiv çalışması ise 1954'te Nevşehir'in il, Kırşehir'in ilçe yapılmasını dönemin iktidar-muhalefet çekişmesinin bir ürünü olarak inceler.²

1946: Gazete kapatma yetkisi hükümetten mahkemeye

Yıldız'ın aktardığına göre 1939'dan Kasım 1947'ye kadar süren sıkıyönetim döneminde Bakanlar Kurulu, 1931 tarihli Matbuat Kanunu'nun 50. maddesine dayanarak istediği gazeteyi istediği süreyle kapatabiliyordu. CHP, 1946 seçimleri öncesinde bu maddedeki hükümete ait kapatma yetkisini kaldıran tasarıyı Meclis'e getirdi; tasarı 13 Haziran 1946'da kabul edildi ve kapatma yetkisi hükümetten mahkemeye geçti (bir aydan iki yıla kadar). Bir gün sonra, 14 Haziran 1946'da basın suçları affedildi.¹

Basın ve iktidar ilişkilerinin Türkiye açısından hareketlenmesi ise 1946'da çok partili sisteme geçilmesiyle gerçekleşmiştir.

— Yıldız, 1996 ¹

Aynı çalışma, dönemdeki baskının yalnızca yasal düzlemde kalmadığını da kaydeder: 4 Aralık 1945'te Tan gazetesinin yüzlerce genç tarafından basılıp tahrip edilmesi, iktidar yanlısı sokak şiddetinin örneği olarak anılır.¹

Yıldız'a göre muhalefet yıllarında Demokrat Parti basın özgürlüğünün en büyük savunucusu oldu; buna karşılık basın da DP'yi kamuoyuna "kurtarıcı" olarak sundu. Yazar bu ilişkiyi karşılıklı bir ilişki olarak tanımlar.¹

1950–1960: İktidarda basın rejimi

Yıldız, iktidar-basın gerilimini genel bir çerçeveye oturtur: basın kendini "dördüncü güç" olarak kabul ettirdikçe, iktidarı elinde tutanın onu denetleme isteği de aynı oranda artar. Çalışma DP iktidarını, basına dönük liberal eğilimler ve baskıcı eğilimler olmak üzere iki ayrı bölümde inceler.¹

Makalenin merkezî tespiti, 1946'da kapatma cezasına karşı çıkan Adnan Menderes'in kendi iktidarı döneminde aynı cezaya sıkça başvurmuş olmasıdır. Yazarın cümlesi şudur: aynı Menderes kendi iktidarı döneminde "bu düşüncesinden hareket ederek" kapatma cezasına sıkça başvuracaktır.¹

Çalışmanın kendi sınırları vardır: 1960 sonrasını kapsamaz; CHP'nin 1946 öncesi uygulamalarını kabul etmekle birlikte iki dönemi karşılaştırmalı olarak eşit ağırlıkta tartmaz. Yazar, kaynaklarının 1990'lar Türkçe basın tarihi literatürüyle sınırlı olduğunu belirtir.¹

1954: Seçim sonucu ve idari statü — Nevşehir ile Kırşehir

Erdoğan ve Pişkin, Başbakanlık Cumhuriyet Arşivi belgeleri ile TBMM sürecine dayanarak 1954'teki bir idari değişikliği ele alır. Nevşehir, Lale Devri'nde köyden kaza merkezine dönüşmüş ve Cumhuriyet'in ilk yıllarına kadar Niğde'ye bağlı bir kaza olarak kalmıştır. Yazarlara göre 1950'de DP'nin iktidara gelmesi Nevşehir tarihinde bir dönüm noktasıdır; dönemin "demokrasi" söylemi, halkın il olma talebini açıkça dile getirmesine zemin hazırlamıştır.²

Çalışmanın ana bulgusu şudur: 2 Mayıs 1954 seçimlerinde Kırşehir'i, DP'den ayrılan Osman Bölükbaşı liderliğindeki Cumhuriyetçi Millet Partisi (CMP) kazanmıştır. Bunun ardından DP idari taksimatı değiştirmiş; Nevşehir il yapılmış, Kırşehir ise ilçe statüsüne düşürülerek Nevşehir'e bağlanmıştır. Yazarlar, ülke gündemini meşgul eden tartışmanın merkezinde Nevşehir'in il olmasının değil, Kırşehir'in kazaya düşürülmesinin bulunduğunu vurgular. Nevşehir'in il olmaya uygunluğu konusunda, Kırşehir milletvekilleri dahil, genel bir mutabakat vardı.²

Bu statü değişikliğinin sebebi taraflı tarafsız birçok kişi tarafından iktidarın hoşuna gitmeyen seçim tercihinden dolayı Kırşehir'in cezalandırılması olarak yorumlanmıştır.

— Erdoğan ve Pişkin, 2020 ²

Bu değerlendirme, yazarların kendi çıkarımı değil, dönem tanıklıklarının ve meclis tartışmalarının aktarımıdır. Çalışma tek bir vakayı ele alan bir yerel tarih incelemesidir; "idari statü ile siyasi ceza" ilişkisini sistematik olarak test etmez ve genelleme yapmaz. Anlatı büyük ölçüde Nevşehir perspektifinden kurulmuştur; Kırşehir'in 1957'de yeniden il olması metinde sınırlı yer tutar.²

Kaynakların ortak zemini

İki çalışma dönemi farklı alanlardan okur: biri basın rejimini, diğeri idari taksimatı. Her ikisi de tek dönem ya da tek vaka incelemesidir ve bugüne doğrudan siyasi sonuç çıkarmaz. Yıldız'ın metninde kapatma yetkisinin 1946'da hükümetten mahkemeye geçişi ve sonraki yıllarda kapatma cezasının yeniden sık kullanılması belgelenir;¹ Erdoğan ve Pişkin'in metninde ise bir seçim sonucunun ardından idari statünün değiştirilmesi ve bunun dönem gözlemcilerince nasıl yorumlandığı aktarılır.² Bu sayfa iki bulguyu yan yana koyar; aralarındaki ilişkiyi kurmak okuyucuya ve aşağıdaki değerlendirme bölümüne bırakılmıştır.

Devlet radyosu el değiştirince

1950'de CHP'nin 27 yıllık iktidarı Demokrat Parti'ye geçerken bir devlet kuruluşu olan radyo da devredilmiş oldu. Kubilay ve Pelivan'ın (2019) sorduğu iki soru kurumsaldır: muhalefetteyken siyasi partilere radyoda konuşma hakkı talep eden DP, iktidarda hangi çizgiyi izledi; ve radyoyu kendi siyasal çıkarı doğrultusunda nasıl değiştirdi?³

Yasal çerçevenin nasıl daraltıldığı tek başına anlatıcıdır. 1949'da çıkan 5392 sayılı Basın Yayın ve Turizm Genel Müdürlüğü Kanunu ile muhalefete radyodan yararlanma hakkı tanınmıştır; ancak DP'nin kendi teklifi muhalefet partilerine her hafta ikişer saat konuşma hakkı verirken, yürürlüğe giren kanun bu hakkı yalnız TBMM seçimlerinden önceki iki hafta ile ve savcılık denetiminden geçmiş olma şartıyla sınırlamıştır.³ Çalışma 1954'teki ıslah girişimine odaklanır ve Devlet Arşivleri, Meclis tutanakları, komisyon raporları ile dönemin gazete ve dergilerini tarar.

Dönemi kapatan kurum: Tahkikat Komisyonu

Dönem, kurulan bir komisyonla bitti. Kalkan'ın (2026) karşılaştırmalı incelemesi, Demokrat Parti iktidarında kurulan Tahkikat Komisyonu ile 27 Mayıs 1960 darbesinden sonraki Yassıada Yargılamaları'nı aynı çerçeveye koyar: her ikisi de olağan hukuk düzeninin dışına çıkılarak oluşturulmuş, siyasal iktidarın etkisiyle çalışan araçlardır.⁴

Kurumsal kusur açıkça adlandırılır: Tahkikat Komisyonu yasama organı bünyesinde kurulmuş olmasına rağmen yargısal nitelikte yetkiler üstlenmiştir; Yassıada Yargılamaları ise olağanüstü mahkeme niteliği taşır. Yazarın saydığı ortak özellikler, olağan hukuk düzeninin dışında kurulmuş olmak, karar süreçlerinde siyasal iktidarın belirleyici rolü ve verilecek kararların baştan büyük ölçüde öngörülebilir olmasıdır.⁴

Bu çalışmanın önemi, çok partili dönemin iki ucunu — iktidarın muhalefete karşı kurduğu olağanüstü yapı ile darbenin iktidara karşı kurduğu olağanüstü yapı — tek ölçütle tartmasıdır; taraflardan birini aklamaz. Hukuki-tarihsel bir incelemedir; dönemin toplumsal desteğini ya da kamuoyu tepkisini ölçmez.