27 Mayıs ve 1961 Anayasası

Tunç ve Akarçay'ın 2022 tarihli çalışmasına göre 1961 Anayasası, Türk hukuk tarihinin dördüncü anayasasıdır; 27 Mayıs sonrasında Millî Birlik Komitesi (MBK) öncülüğünde hazırlanmış ve temel hak ve hürriyetlere ayrıntılı yer veren özgürlükçü-çoğulcu bir anlayış taşımıştır. Yazarlar anayasacılığı, devlet organlarının kendi güç sınırlarını kendilerinin belirlemesini önleme faaliyeti olarak tanımlar.²⁶⁵

Belge: Anayasa 9 Temmuz 1961 halkoyuyla kabul edilmiş, 20 Temmuz 1961 tarihli ve 10859 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanmıştır; alıntılar 1971 (1488 sayılı Kanun, 20 Eylül 1971) ve 1973 (1699 sayılı Kanun) değişikliklerinin işaretli olduğu Anayasa Mahkemesi metnindendir.²⁸⁴

27 Mayıs öncesi: cepheleşme

Tuna'nın Uşak örneği üzerinden yaptığı yerel tarih çalışması, 1957 seçimlerinden sonra iktidar-muhalefet ilişkilerinde cepheleşme eğilimlerinin baş gösterdiğini aktarır: muhalefet "Güç Birliği" arayışına girmiş, Menderes 12 Ekim 1958 Manisa mitinginde "Vatan Cephesi" çağrısı yapmıştır. Yazara göre 1954 seçiminde DP'nin 503, CHP'nin 31 milletvekili kazanması "adeta muhalefetin silindiği bir meclis aritmetiği" doğurmuş; 6-7 Eylül olayları, basın özgürlüğü ve hâkimler üzerindeki baskılar iktidarın toplumsal desteğini eritmiştir. Uşak'ta 1958–59'da muhalefet teşkilatlarından istifalarla DP'ye yoğun katılım yaşanmış, 1960'ta katılımlar belirgin biçimde düşmüştür.²³⁷

"1957 milletvekili seçimlerinden sonra, iktidar-muhalefet ilişkilerinde cepheleşme eğilimleri baş göstermiştir."

— Tuna, 2011 ²³⁷

Öğreten, DP'nin Tahkikat Komisyonları gibi uygulamalarının ordu ve üniversite içinde ciddi tepkilere neden olduğunu yazar; bu, yazarın 27 Mayıs'ın gerekçelerine ilişkin okumasıdır.²⁶⁷ Dış gözlemcilerin raporları da bu tabloya eklenir. Yücel'in aktardığı Fransız elçilik raporlarına göre Fransızlar, müdahalenin ana nedenlerini tek parti döneminden kalan anayasal düzen, cumhurbaşkanının partizanlığı ve Menderes'in muhalefete karşı otoriter tutumu olarak görüyordu. Elçinin 26 Mayıs telgrafına göre Menderes ertesi gün Eskişehir'de Tahkikat Komisyonu'nu kaldıracağını açıklayacaktı; müdahale 27 Mayıs sabahı gerçekleşti ve elçi bunu saat 06.40'ta Paris'e bildirdi.²⁶⁹

Armaoğlu'nun Amerikan Dışişleri belgelerine dayanan çalışması ise 1958–1960 mali yardım anlaşmazlığını öne çıkarır: DP hükümetinin plansız liberal ekonomi politikası altın ve döviz rezervlerini eritmiş, dış borç sorununun başlangıcını oluşturmuştur. Yazara göre NATO üyesi bir ülkede darbeyle karşılaşan Washington şaşırmıştır; Latin Amerika'ya alışık olan ABD için Türkiye vakası farklıdır.²⁴²

MBK dönemi: tasfiye, yeni kurumlar ve iç darbe

Fransız elçisinin gözlemine göre müdahaleden sonra teknik bakanlıklar bürokratlarla sürerken İçişleri Bakanlığı'nda rütbesi ne olursa olsun DP bağlantılı tüm bürokratlar değiştirilmiş ve valilerin yerini üst rütbeli subaylar almıştır. Gürsel 29 Mayıs'ta yaklaşık üç ay içinde seçim vaat etmiş; 28 Mayıs'ta Ankara'da 5.000 öğrenci Atatürk portreleriyle yürümüştür.²⁶⁹

Öğreten'e göre MBK, DP döneminin kapitalist-liberal modelinden Atatürk döneminden beri temel olan karma ekonomi modeline dönmek istemiş; DP'den farkı, dış yardımdan yararlanma isteğini sürdürmesidir. Bu dönemin kalıcı kurumsal ürünü Devlet Planlama Teşkilatı'dır.²⁶⁷

"Milli Birlik Komitesi bu amaç doğrultusunda Devlet Planlama Teşkilatını kurmuş, yatırımlar için ise dış kaynak arayışına gitmiştir."

— Öğreten, 2022 ²⁶⁷

Sunay ve Ezgin'e göre MBK, 14 üyesinin tasfiyesiyle sonuçlanan 13 Kasım 1960 tarihli iç darbeyle büyük bir güç ve itibar kaybına uğramış; üzerinden altı ay geçmeden kendi Geçici Anayasası'nı ihlal edici duruma düşmüştür. Yazarlar 27 Mayıs'ın gerekçelerini de tek tek sorgular; 27 Mayıs itibarıyla enflasyonun %5,4 olduğunu ve 147'ler ile EMİNSU'nun mimarlarının darbeciler olduğunu ileri sürerler.²⁷⁰

"Bilakis üzerden henüz altı ay geçmeden 13 Kasım 1960'taki tasfiyeyle kendi anayasalarını ihlal edici duruma düşmüştürler."

— Sunay ve Ezgin, 2021 ²⁷⁰

Anayasanın geçici 4. maddesi bu dönemi kapatır: 6 Ocak 1961'de toplanan Kurucu Meclis, MBK ve Temsilciler Meclisi yeni TBMM'nin toplanmasıyla dağılır; 27 Mayıs 1960 – 6 Ocak 1961 arası tasarruflar (13 Kasım dâhil) yargı yoluna kapatılır.²⁸⁴

"[...] karar alanlar, tasarrufta bulunanlar ve uygulayanlar hakkında cezaî veya malî veya hukukî sorumluluk iddiası ileri sürülemez [...]" — 1961 Anayasası geçici md. 4²⁸⁴

Anayasanın niteliği ve halka anlatılması

Tunç ve Akarçay, anayasanın hürriyetçi bir ideolojiye sahip olmasına rağmen 27 Mayıs 1960 Askerî Darbesi'nin bir ürünü olarak ortaya çıktığını vurgular. Yazarlar anayasayı "demokrasiye önemli katkı" olarak değerlendirir; bu bir yorumdur.²⁶⁵

Kurumsal karşılığı metindedir. TBMM iki meclislidir (md. 63). Senato 150 seçilmiş üye, 15 Cumhurbaşkanı kontenjanı ve tabiî üyelerden oluşur (md. 70); üyelik kırk yaş ve yüksek öğrenim ister (md. 72), süresi altı yıldır, üçte biri iki yılda bir yenilenir (md. 73–75).²⁸⁴

"[...] Millî Birlik Komitesi Başkanı ve üyeleri ile eski Cumhurbaşkanları, yaş kaydı gözetilmeksizin, Cumhuriyet Senatosunun tabiî üyesidirler." — 1961 Anayasası md. 70²⁸⁴

Anayasa Mahkemesi de ilk kez bu metinde kurulur: 15 asıl, 5 yedek üye (Yargıtay 4, Danıştay 3, Sayıştay 1, Millet Meclisi 3, Senato 2, Cumhurbaşkanı 2; meclisler üçte iki çoğunlukla seçer, md. 145); kanunları ve içtüzükleri denetler, Yüce Divan olarak yargılar (md. 147). İptal davasını Cumhurbaşkanı, yüzde on barajlı veya TBMM'de temsilcili partiler, bir meclisin altıda bir üyesi ve kendi alanlarında yüksek yargı ile üniversiteler açabilir (md. 149); süre doksan gündür (md. 150). Kararlar kesindir ve geriye yürümez (md. 152). Millî Güvenlik Kurulu da ilk kez bu metindedir (md. 111).²⁸⁴

"Millî Güvenlik Kurulu, kanunun gösterdiği Bakanlar ile Genelkurmay Başkanı ve kuvvet temsilcilerinden kuruludur. [...] yardımcılık etmek üzere, gerekli temel görüşleri Bakanlar Kuruluna bildirir." — 1961 Anayasası md. 111²⁸⁴

Celep'in çalışması anayasanın içeriğini değil, topluma nasıl sunulduğunu anlatır. Yazara göre MBK'nın en önemli meselesi meşruiyetti: kamuoyu müdahalenin gerekçesine ikna olmazsa meşruiyetin sorgulanacağı bilinciyle önce duyurma, sonra benimsetme amaçlı yoğun bir propaganda yürütülmüş; 1960 sayımına göre nüfusun %68'inin yaşadığı belde ve köyler bu faaliyetin esas sahası olmuştur. MBK Merkez Yayın ve Sevk Bürosu filmleri, Devlet Tiyatrosu ve öğrenci oyunları, Köylü Gazetesi, görevlendirilen öğretmenler, Diyanet üzerinden denetlenen imamlar ve öğretim üyeleri bu aygıtın parçalarıydı. 9 Temmuz 1961 referandumu rejim için bir meşruiyet sınavı sayılmış; anayasa köylüye broşür ve kitapçıklarla, toprak reformu ve din özgürlüğü vurgusuyla anlatılmıştır.²¹⁴

"Zira kamuoyunun darbenin neden yapıldığına ikna olmaması durumunda kendi meşruiyetlerinin sorgulanacağının bilincinde olan MBK, bu sebeple darbeyi önce kitlelere duyurmak sonrasında ise benimsetmek için yoğun bir propaganda faaliyetine girişmiştir. Bu propagandanın esas yürütüldüğü saha ise köyler olmuştur."

— Celep, 2020 ²¹⁴

1961 düzeninde parti sistemi: YTP örneği

Yalçın'a göre Yeni Türkiye Partisi, askerî vesayet yönetiminin üstü kapalı desteğiyle 13 Şubat 1961'de DP'nin bıraktığı boşluğu doldurmak için kurulmuştur; kurucusu Ekrem Alican MBK döneminde Maliye Bakanı ve Gürsel'e yakındır. Parti 1961 seçiminde %13,7 oyla 65 milletvekili kazanmış, 1961–65'te İnönü hükümetlerinde koalisyon ortağı olmuş; 1965'te %3,7'ye, 1969'da %2,2'ye gerilemiş ve 1973'te tasfiye olup çekirdek kadrosu AP'ye katılmıştır. Yazar bunu, seçmen tabanını AP'ye kaptıran vesayet destekli parti kurma modelinin başarısızlığı olarak okur.²⁵⁵

1971–1973: anayasanın daraltılması

Tunç ve Akarçay'a göre anayasanın hürriyetçi yönü, 1960'ların sonu ile 1970'lerin başındaki öğrenci ve siyasal şiddet olaylarıyla birlikte Demirel başta olmak üzere siyasetçiler ve TSK tarafından tepkiyle karşılanmış; 12 Mart 1971 muhtırası bu tepkinin ürünüdür. 1971 ve 1973 değişiklikleri anayasada yapılan en geniş çaplı düzenlemedir ve anayasa ilk hâlinden farklı bir niteliğe bürünmüştür.²⁶⁵

"Bu değişiklikler, anayasada yapılan en geniş çaplı düzenleme niteliğine sahip olmuştur. Söz konusu düzenlemelerle anayasanın içeriği kapsamlı bir şekilde değiştirilmiş ve uygulanış biçimi ilk hâline göre önemli ölçüde farklılaşmıştır."

— Tunç ve Akarçay, 2022 ²⁶⁵

Belge nitelemeyi doğrular: 1488 sayılı Kanun'la değişik işaretli madde sayısı otuz beştir. AYM'de meclis seçimi üçte ikiden salt çoğunluğa iner (md. 145); anayasa değişikliği denetimi şekil şartlarıyla sınırlanır (md. 147); iptal hükmünü erteleme sınırı altı aydan bir yıla çıkar (md. 152); KHK yetkisi girer (md. 64). MGK'da Başbakan üye olur, "kuvvet temsilcileri" "Kuvvet Komutanları" olur, kurul görüşlerini artık "bildirir" değil "tavsiye eder" (md. 111, değişik 1488 sayılı Kanun).²⁸⁴

Armaoğlu ise ordunun siyasal süreçteki yerinin 1961 Ekim seçimleriyle bitmediğini savunur.²⁴²

"Ordunun, siyasal bir süreç içinde yer alması, 1961 Ekim seçimleriyle sona ermemiş, 1980 Eylülüne kadar devam eden dönemde, 'Ordu faktörü', Türk iç politikasında bazan 'silik', bazan da ön plâna çıkan bir nitelikte, yaklaşık 20 yıl kadar devam etmiştir."

— Armaoğlu, 1996 ²⁴²

Not: Bu alıntı, kaynağın PDF metnindeki karakter bozulması (ı/ş/ğ harfleri) nedeniyle onarımlı okunuşla verilmiştir; birebir hâli Detay MD'de durur ve PDF'den yeniden doğrulanmalıdır.

Literatürün sınırları

Bu sayfanın kaynakları 27 Mayıs'ın öncesini, MBK dönemini, anayasanın halka sunuluşunu ve 1971–1973 daraltmasını kapsar; ancak anayasanın yapım sürecini (Kurucu Meclis, Temsilciler Meclisi) ve kurumsal tasarımını (Senato, Anayasa Mahkemesi, özerk kurumlar) doğrudan anlatan bir eser aralarında yoktur; tasarım burada anayasa metninden okunmuştur.²⁸⁴ Tunç ve Akarçay ikincil kaynaklara dayanır ve Kurucu Meclis zabıtlarını kullanmaz; Celep içeriği değil pazarlamayı anlatır; Yücel'in kaynağı anayasanın yapımını kapsamaz.²⁶⁵ Havuzda künyesi bulunan dönem monografileri (Aybay 1963, Armağan 1978, Kayalı 1994) tam metin olarak henüz okunmamıştır.

Kaynakların konumu birbirinden farklıdır. Sunay ve Ezgin 27 Mayıs'a karşı açıkça revizyonist bir çizgidedir ve bulgu ile yorumu iç içe verir; bu sayfada yorum kaynağı olarak kullanılmış, 13 Kasım tasfiyesi olgusu ise kurumsal önemi nedeniyle aktarılmıştır.²⁷⁰ Öğreten askerî eğitim kurumu mensubudur ve 27 Mayıs gerekçelerini açıklayıcı nedenler olarak sunar.²⁶⁷ Yücel tek elçinin, tek ülkenin gözlemlerine dayanır.²⁶⁹ Armaoğlu yalnız ABD belgelerini kullanır, belge seti Kasım 1960'ta kesilir ve metnin OCR'ı bozuktur.²⁴² Tuna tek ili ele alır; künyesindeki yayın yılı (2011) ile PDF başlığındaki yıl (2019) uyuşmamaktadır.²³⁷ Yalçın parti odaklıdır ve anayasanın kendisini anlatmaz.²⁵⁵