12 Mart'tan 12 Eylül'e

Yusuf Ziya Keskin'in 2020 tarihli çalışması, 12 Mart 1971 muhtırasını 1961 Anayasası'nın kurduğu düzen içinde ele alır. Yazara göre 1961 Anayasası devlet teşkilatını ve siyasal hayatı yeniden kurmuş, çoğulcu siyasal hayat yeni partilerin önünü açmıştır. Yürütmenin yetkilerinin sınırlandırılmasının temel sebebi olarak, Demokrat Parti döneminde iktidarın tüm kurumları mutlak kontrol eder hâle gelmesi gösterilir.⁸⁰

12 Mart 1971: muhtıranın dayanağı ve nedenleri

Keskin'in aktardığına göre 12 Mart 1971'de Genelkurmay Başkanı Memduh Tağmaç ile Kara, Deniz ve Hava Kuvvetleri Komutanları (Faruk Gürler, Celâl Eyiceoğlu, Muhsin Batur), TSK İç Hizmet Kanunu'nun 35. maddesini dayanak göstererek Cumhurbaşkanlığı, Senato ve Meclis Başkanlığı'na muhtıra vermiştir. Muhtıra iki sonuç üretmiştir: 9 Mart 1971'de örgütlenmiş radikal cuntanın tasfiyesi ve hükümetin istifası.⁸⁰

Yazar, müdahalenin nedenlerini üç başlıkta toplar: üst komuta kademesinin hükümete güvenini kaybetmesi; toplumsal-ekonomik reformların mevcut hükümetçe yapılamayacağına dair umutsuzluk; ve "zinde kuvvetler" olarak anılan radikal subayların parlamenter sistemi yetersiz görüp çözümü sistem dışı, daha otoriter bir yapıda araması. Ek etken olarak Demirel hükümetinin ekonomi politikasının hâkim çevrelerde yarattığı hoşnutsuzluk ve ABD ile ilişkilerde daha bağımsız bir dış politika arayışı sayılır; çalışma bu son iddiayı tek bir ikincil kaynağa dayandırır.⁸⁰

Kurumsal sonuç: Meclis açık, karar başka yerde

Keskin'e göre müdahalenin muhtıra düzeyinde kalmasında, Meclis'in kapatılmasının yaratacağı olumsuzluklar rol oynamıştır. Kurumsal sonuç olarak anayasanın evrensel boyutlu özgürlük anlayışı daraltılmış, özerk kurumların yapısı sınırlandırılarak yürütmenin gücü artırılmaya çalışılmıştır. Millî Nizam Partisi ve Türkiye İşçi Partisi bu dönemde Anayasa Mahkemesince kapatılmıştır.⁸⁰

"Bu süreçte meclis açık kalmış ve yönetim sivil siyasetçilerin elinde gözükmüşse de, asıl belirleyici güç ordunun üst kademesi olmaya devam etmiş, çok partili siyaset fiilen iki yıl askıya alınmıştır"

— Keskin, 2020 ⁸⁰

12 Eylül 1980: müfredata giren askerî bakış

Elimizdeki kaynaklar 12 Eylül 1980'in kendisini değil, kurumlardaki yansımalarını anlatır. Kaya ve Önal'ın eğitim bilimleri alanındaki doküman incelemesi, 1982 taslak ve 1983 coğrafya öğretim programları ile Reşat İzbırak'ın lise coğrafya ders kitaplarını ele alır. Yazarlara göre askerî müdahaleler sonrasında devlet yönetiminde belirleyici unsur askerî bakış açısıdır ve bu bakış, demokrasiye dönüldükten sonra da öğretim programı ve ders kitaplarında kalıcılaşır. Somut iz olarak 1980'de yönetime el koyan Millî Güvenlik Konseyi Başkanı'nın bir konuşma metninin coğrafya ders kitabına girdiğini gösterirler; coğrafya kitaplarında olağan dışı ölçüde tarih içerikli metin bulunmasını da bu bağlamda okurlar. Yazarların çerçevesine göre Türkiye'de eğitim merkeziyetçi ve müdahaleci yönetilir, her iktidar müfredatı kendi hedefine göre yeniden ele alır; darbe yönetimi bunun uç örneğidir.²⁵³

"Örneğin, 1980 Darbesinden sonra ülke yönetimine el koyan Milli Güvenlik Konseyi Başkanının yaptığı bir konuşma metni, ders kitaplarına da girmiştir."

— Kaya ve Önal, 2019 ²⁵³

Din-devlet ilişkisinde yeni düzenlemeler

Ateş'in kronolojik politika incelemesi, din politikalarını 1946'dan 1997'ye uzanan bir çizgide izler: 1946–1950 "dinî uygulamalarda liberalleşme", DP döneminde hızlanma, 27 Mayıs sonrasında "durağanlık" — yazara göre askerler bu dönemde din aleyhtarı olmadıklarını söyleme ihtiyacı duymuştur — ve 12 Eylül 1980 sonrasında yeni düzenlemeler. Tarihsel bağlam olarak 1948-49'dan itibaren ilkokullarda seçmeli din dersi, 1951-52'den itibaren öğretmen okullarında zorunlu din dersi aktarılır. 12 Eylül sonrası dönemin makalede ele alınan kurumsal başlıkları şunlardır: okullarda din eğitimi ve muafiyet şartları, Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi ders kitapları, laikliğe aykırılık gerekçesiyle parti kapatma, başörtüsü ve 28 Şubat ile sekiz yıllık zorunlu eğitim tartışmaları.²¹⁵

"Dolayısıyla din politikaları bağlamında görülen durağanlık, 12 Eylül 1980 Darbesi'ne kadar devam etmiştir."

— Ateş, 2018 ²¹⁵

Not: Bu alıntı, kaynağın PDF metnindeki karakter bozulması (ş ve İ harfleri) nedeniyle onarımlı okunuşla verilmiştir; birebir hâli Detay MD'de durur ve PDF'den yeniden doğrulanmalıdır.

İş dünyası örgütü ve devlet

Şekerli ve Akçetin, 2 Nisan 1971'de kurulan TÜSİAD'ın 12 Eylül 1980 ve 28 Şubat 1997 dönemlerindeki devletle ilişkisini karşılaştırır. Yazarlara göre büyük iş çevreleri 1960'lardan itibaren taleplerini odalar yerine kişisel görüşmelerle iletmeye başlamış; 1980'lerde Ömer Dinçkök başkanlığında hükümet-dernek sürtüşmesi önem kazanmıştır. Çalışmanın ana bulgusu, derneğin 1980'lerde devlete yalnız liberal ekonomi politikalarını benimsetme ve uygulatma için çalışırken 1990'larda sosyopolitik konularda da baskı yapan bir güce dönüşmesidir. Kaynaklar ağırlıklı olarak TÜSİAD'ın kendi yayınlarıdır; çalışmanın odağı derneğin müdahaleye tutumu değil, devletle ilişkisindeki değişimdir.²⁶⁸

"Bu kapsamda, TÜSİAD'ın 1980'li yıllarda devlete sadece liberal ekonomik politikaları benimsetme ve uygulatma konusunda çalışırken 1990'lı yıllara gelindiğinde ekonomi ile birlikte sosyopolitik konularda da baskı yapan bir güç haline geldiği görülmüştür."

— Şekerli ve Akçetin, 2020 ²⁶⁸

Literatürün sınırları

Bu sayfanın en büyük boşluğu 12 Eylül'ün kendisidir. Elimizdeki tam metni okunmuş kaynaklardan hiçbiri 1982 Anayasası'nı — hazırlanış sürecini, Millî Güvenlik Konseyi'nin hukuki statüsünü, Danışma Meclisi'ni, 1982 referandumunu ya da anayasanın kurduğu yürütme-yasama dengesini — anlatmaz. Kaya ve Önal yalnız coğrafya dersi ve tek yazarlı bir ders kitabı seti üzerinden darbenin eğitim çıktısındaki izini gösterir; siyasal-kurumsal yapıyı kapsamaz.²⁵³ Ateş'in metni, MGK'nın din politikasındaki rolünü göstermez ve 28 Şubat'ı da "darbe" olarak adlandırır; bu bir yorumdur.²¹⁵ Şekerli ve Akçetin bir çıkar örgütünün tepkisini anlatır ve liberal çizgideki bir dergide yayımlanmıştır.²⁶⁸ Bu nedenle 12 Eylül bölümü, darbenin yansımaları üzerinden kurulmuştur; anayasanın kendisi başka kaynaklar edinilene kadar bu sayfada eksiktir.

1970'lerin ikinci yarısı — koalisyon hükümetleri, siyasal şiddet ve 12 Eylül'e giden süreç — bu sayfada yoktur. Havuzda bulunan iki eser bu boşluğa aday olmakla birlikte gövdeleri okunamamıştır: Erdem'in 1960–1980 Türkiye solunu ele alan kitap bölümünde yalnız kitabın ön künyesi çıkarılabilmiştir²⁵⁴; Karadağ'ın 2000 sonrası 12 Eylül filmlerini toplumsal bellek çerçevesinde inceleyen yüksek lisans tezinde ise yalnız kapak ve içindekiler mevcuttur.²⁶⁶ İkisi de bulgu kaynağı olarak kullanılmamıştır.

Keskin'in çalışması betimleyici bir siyasal tarih incelemesidir; sivil-asker ilişkileri kuramı kullanmaz ve karşılaştırma yapmaz. Kaynaklarının önemli kısmı ikincil literatür ve anı niteliğindedir; yayımlandığı dergi sayısı "millî irade" vurgulu bir özel sayıdır. Yazarın belirttiği gibi 1971'in kurumsal mimarisi — Senato, özerk kurumlar, 1961 Anayasası — bugün mevcut değildir; bulgular bugünkü tartışmaya doğrudan taşınamaz.⁸⁰